In ons denken gebruiken we het begrip Overlever. Daarmee bedoelen we een innerlijke toestand waarin bescherming vooropstaat. Wanneer mensen zich bedreigd, machteloos of alleen voelen, gaan ze hun veiligheid zoeken in controle, zekerheid en het verdedigen van hun eigen gelijk.
Dat is begrijpelijk. De Overlever probeert ons te beschermen. Maar wanneer hij de regie heeft, vernauwt onze blik. We luisteren minder, oordelen sneller en zoeken vooral bevestiging van wat we al geloven.
Een kind plaatsen is nog geen kind beschermen
Een meisje wordt uit huis geplaatst. Haar ouders zien hoe zij steeds verder in gevaar raakt. Ze kunnen haar niet meer voldoende beschermen. Elders zal zij behandeling krijgen, is de verwachting. Daar kan zij herstellen.
Dat vooruitzicht biedt houvast. Aan ouders die ten einde raad zijn, maar ook aan professionals die een ingrijpend besluit nemen. Er is een plek gevonden. Er komt behandeling. Er wordt gehandeld.
Maar de opluchting bij volwassenen loopt vooruit op de veiligheid van het kind
Wanneer macht een levensdoel wordt
Een leidinggevende wordt nauwelijks nog tegengesproken. Zijn medewerkers hebben geleerd dat kritiek niet op prijs wordt gesteld. Wie zich aanpast, krijgt waardering. Wie tegenspreekt, loopt het risico buitengesloten te worden.
De leidinggevende kan de stilte ervaren als instemming. Hij ziet zijn gezag bevestigd. Maar wat hij als loyaliteit beschouwt, kan evengoed gehoorzaamheid uit angst zijn.
Je staat niet alleen in het veld
Tijdens het voetballen gebeurt soms iets bijzonders. We gaan volledig op in het spel. De omgeving verdwijnt naar de achtergrond. Er is alleen nog de bal, het team en de beweging van het spel. We zien waar de ander staat, spelen over, anticiperen en reageren. Zonder daar voortdurend over na te denken.
We noemen dat flow. Op zulke momenten zijn we nauwelijks met onszelf bezig. We spelen, en juist daardoor ontstaat verbondenheid.
Begrenzen zonder te beheersen
Een jeugdbeschermer mag grenzen stellen. Hij kan bepalen hoe overleg plaatsvindt, afspraken maken en aangeven wat volgens hem noodzakelijk is voor de veiligheid van het kind. Maar hij behoort niet te bepalen wat een ouder moet voelen, denken of vinden.
Zijn belangrijkste professionele instrument blijft uiteindelijk zijn eigen gedrag.
Als twijfel gevaarlijk voelt
We beschikken over het vermogen om te denken, analyseren, voorspellen en ordenen. Ik noem dat de Strateeg. Zolang die Strateeg vrij kan onderzoeken, kan hij ook van gedachten veranderen. Maar wanneer onzekerheid ons houvast bedreigt, kunnen diezelfde vermogens zich vernauwen. De Strateeg wordt Overlever.
Waarom leven we zo vaak vanuit de overlever?
De overlever is niet slecht, hij probeert te beschermen.
Wanneer politiek een gesloten geloof wordt
Natuurlijk bestaan racistische opvattingen en antidemocratische bewegingen. Maar juist dan is zorgvuldig kijken belangrijk.
Want zodra ons oordeel over een idee verandert in zekerheid over wie de ander is, verdwijnt de nieuwsgierigheid.
Als ons verhaal de werkelijkheid wordt
We denken meestal dat we eerst de werkelijkheid waarnemen en er daarna betekenis aan geven. Maar zo eenvoudig werkt het niet. Eerdere ervaringen, verwachtingen en angsten beïnvloeden al waar we onze aandacht op richten, wat we opmerken en wat buiten beeld blijft.
Waarom boosheid soms veiliger voelt dan angst
In onze vorige column schreven we over mensen voor wie kwetsbaarheid verboden terrein is geworden.
Niet omdat angst, verdriet of verlangen op zichzelf gevaarlijk zijn, maar omdat deze gevoelens ooit verbonden raakten met eenzaamheid of machteloosheid.
Als kwetsbaarheid verboden wordt
Mensen doen soms merkwaardige dingen om maar niet te hoeven voelen wat er werkelijk in hen omgaat. Angst, verdriet, pijn, schaamte, machteloosheid, verlangen – soms worden gevoelens niet alleen voor anderen verborgen, maar zelfs voor onszelf.
AI – Als de afgezant steeds machtiger wordt
Wie de werkelijkheid analyseert, deelt haar in. Dat helpt ons om patronen te herkennen, problemen op te lossen en soms te voorspellen wat er zal gebeuren. Maar wat meetbaar en voorspelbaar wordt, nodigt ook uit tot sturen en beheersen.
Daar komt macht in beeld.
