Over macht, wantrouwen en de mogelijkheid om opnieuw verbinding te maken
De dichter en filosoof Lieke Marsman (1990–2026) stelde dat we een economisch systeem hebben ingericht waarin hebberigheid en narcisme worden beloond. De meeste mensen bedoelen het goed, maar de samenleving stimuleert gedrag dat schadelijk is voor anderen en uiteindelijk ook voor onszelf.
Wij denken dat zij daarmee een wezenlijk probleem raakt. We hebben een samenleving ingericht waarin concurrentie, eigenbelang en macht zwaarder zijn gaan wegen dan verbondenheid en zorg voor elkaar. En dat terwijl mensen voor hun ontwikkeling en welzijn juist afhankelijk zijn van anderen.
De Overlever aan het roer
In ons denken gebruiken we het begrip Overlever. Daarmee bedoelen we een innerlijke toestand waarin bescherming vooropstaat. Wanneer mensen zich bedreigd, machteloos of alleen voelen, gaan ze hun veiligheid zoeken in controle, zekerheid en het verdedigen van hun eigen gelijk.
Dat is begrijpelijk. De Overlever probeert ons te beschermen. Maar wanneer hij de regie heeft, vernauwt onze blik. We luisteren minder, oordelen sneller en zoeken vooral bevestiging van wat we al geloven.
We herkennen dit gedrag op veel plaatsen in onze samenleving, en ook in de politiek is het nadrukkelijk aanwezig. Politici worden beloond voor stelligheid, profilering en het bestrijden van tegenstanders. Twijfel geldt als zwakte. Erkennen dat je ongelijk hebt, kan je positie kosten.
Het kwalijkst is wanneer politici doelbewust angst en vijandbeelden gebruiken om macht te verwerven. Mensen die zich onzeker voelen, kunnen juist gevoelig worden voor leiders die eenvoudige antwoorden en bescherming beloven.
Zo kunnen politicus en kiezer elkaar versterken. De politicus krijgt steun door bescherming en zekerheid te beloven. De kiezer voelt zich erkend in zijn zorgen en onzekerheden. Beiden kunnen daardoor steeds sterker overtuigd raken van hun eigen gelijk.
Wanneer systemen zichzelf beschermen
Ook organisaties kunnen in een overlevingstoestand terechtkomen. Denk aan overheidsinstellingen, zorgorganisaties en jeugdbescherming. Wanneer kritiek als bedreiging wordt ervaren, verschuift de aandacht van de oorspronkelijke opdracht naar het verdedigen van het eigen handelen.
Dan wordt het belangrijker om gelijk te krijgen dan om te onderzoeken wat er misgaat. Zelfs organisaties die zijn opgericht om kwetsbare mensen te helpen, kunnen zo het vertrouwen beschadigen.
Het gaat daarbij niet alleen om de mensen die er werken. Ook de inrichting van onze instituties kan dit gedrag van machtsuitoefening versterken.
Verbondenheid als tegenkracht
Marsman zag hoop in ons inlevingsvermogen en in plekken waar mensen samenkomen om van onderop aan verandering te werken.
Wij herkennen dat in ontmoetingsplekken in buurten en wijken. Mensen leren elkaar kennen, ontwikkelen onderling vertrouwen en ontdekken wat ze voor elkaar kunnen betekenen. Verbondenheid ontstaat niet door beleidsnota’s, maar door werkelijke ontmoetingen.
Toch is mensen bij elkaar brengen niet voldoende. Ook daar kan de Overlever het overnemen. Iemand wil de baas spelen, een ander voelt zich buitengesloten. Er ontstaan groepjes, onderlinge irritaties en conflicten. Wat bedoeld was als een veilige gemeenschap, kan opnieuw een plek worden waar mensen zich moeten verdedigen of menen te moeten domineren.
Daarom gaat het niet alleen om ontmoeting, maar vooral om de kwaliteit ervan. Kunnen we luisteren zonder onmiddellijk te oordelen? Kunnen we verschillen verdragen zonder elkaar tot tegenstander te maken?
Wat kunnen we zelf doen?
We kunnen beginnen met ons eigen overlevingsgedrag te herkennen. Wat gebeurt er wanneer iemand ons tegenspreekt? Voelen we ons aangevallen? Willen we overtuigen, ons verantwoorden of ons terugtrekken?
Wanneer we dat opmerken, ontstaat ruimte om anders te reageren. Niet langer automatisch vanuit de Overlever, maar vanuit wat wij de Innerlijke Volwassene noemen: het vermogen om bewust aanwezig te blijven, onze eigen kwetsbaarheid te erkennen en naar anderen te luisteren om hen werkelijk te begrijpen.
We hoeven niet te wachten tot de politiek verandert. We kunnen vandaag beginnen, in onze straat, op een ontmoetingsplek, in gesprekken met mensen die anders denken.
De Overlever zal altijd deel van ons blijven. Maar we hoeven hem niet ons leven en onze samenleving te laten besturen.
Een andere samenleving begint bij een andere manier van samenleven.
Geef een reactie