We twijfelen over welke trein we nemen, wat we zullen eten of welke jas we aantrekken. Maar er bestaat ook twijfel die raakt aan wat we voor waar aannemen en aan het verhaal waarmee we de wereld begrijpen. Die twijfel kan behoorlijk ongemakkelijk zijn.
Vaak herkennen we haar niet eens als twijfel. We merken irritatie. De neiging om onmiddellijk uit te leggen waarom de ander ongelijk heeft. De behoefte om nog een artikel te zoeken dat bevestigt wat we al dachten. Of het verlangen iemand snel in een hokje te plaatsen.
Typisch links. Typisch rechts. Het lijkt alsof we een inhoudelijk debat voeren.
Zekerheid geeft houvast
Een overtuiging is niet alleen een gedachte. Ze kan ook houvast geven. We begrijpen waarom iets gebeurt. We weten wat verstandig is en wat gevaarlijk. De wereld wordt overzichtelijk.
Dan zegt iemand iets wat niet in dat verhaal past. Iemand die we hadden afgeschreven, zegt ineens iets wat hout snijdt. Ons vertrouwde verhaal blijkt niet meer helemaal te voldoen. Dat hoeft geen probleem te zijn. Maar wanneer onzekerheid door ons systeem als onveilig wordt ervaren, verandert er iets.
Wanneer de Strateeg Overlever wordt
We beschikken over het vermogen om te denken, analyseren, voorspellen en ordenen. Ik noem dat de Strateeg. Zolang die Strateeg vrij kan onderzoeken, kan hij ook van gedachten veranderen. Maar wanneer onzekerheid ons houvast bedreigt, kunnen diezelfde vermogens zich vernauwen. De Strateeg wordt Overlever.
Dan zoeken we niet langer alleen om te begrijpen. We zoeken om weer zeker te worden. We verzamelen argumenten, zoeken bevestiging en maken het verhaal sluitend.
Zo begrijp ik het op dit moment verandert ongemerkt in: Zo ís het.
Wie daar vragen bij stelt, raakt dan niet alleen aan onze mening, maar ook aan ons houvast.
Zekerheid als bescherming
Niemand denkt: Ik vind twijfel gevaarlijk.
We voelen spanning. We worden boos. We zoeken medestanders. We lezen vooral wat ons gelijk bevestigt. Een interessantere vraag is dan: Waarom moet ik zo snel zeker weten dat ik gelijk heb? Zoeken we alleen naar waarheid? Of zoeken we ook naar veiligheid?
Kunnen blijven bij niet-weten
De Innerlijke Volwassene kan het niet-weten verdragen. Die kan zeggen: Ik weet het niet. Of: Ik mis mogelijk iets.
Dat betekent niet dat alles relatief is of dat we nergens voor mogen staan. We kunnen sterke overtuigingen hebben en tegelijk beseffen dat ons zicht beperkt is.
Er kan dan een ongemakkelijke tussentijd ontstaan. Het oude verhaal voldoet niet meer, terwijl een nieuw verhaal er nog niet is. Onze neiging is dat gat zo snel mogelijk op te vullen. Maar niet weten hoeft geen probleem te zijn.
Ook in het boeddhisme is het niet-vastgrijpen aan opvattingen belangrijk. Niet aannemen dat wat wij denken samenvalt met de werkelijkheid, maar blijven kijken naar wat zich aandient.
Een kleine oefening
De volgende keer dat iemand iets zegt waartegen je je onmiddellijk wilt verzetten, wacht dan één seconde. Niet om de ander gelijk te geven. Maar om jezelf te vragen:
Wat gebeurt er met mij als ik even niet zeker weet dat ik gelijk heb?
Je overtuiging kan gewoon overeind blijven. Maar je kunt ook iets zien wat eerder buiten beeld bleef. Twijfel vraagt niet dat we onze overtuigingen opgeven. Ze vraagt dat we ze niet verwarren met de werkelijkheid zelf. Twijfel hoeft onze overtuigingen niet zwakker te maken.
Ze houdt een deur open naar de werkelijkheid.
Geef een reactie