Over de Overlever, gehechtheid en het verlangen naar verbondenheid
Een leidinggevende wordt nauwelijks nog tegengesproken. Zijn medewerkers hebben geleerd dat kritiek niet op prijs wordt gesteld. Wie zich aanpast, krijgt waardering. Wie tegenspreekt, loopt het risico buitengesloten te worden.
De leidinggevende kan de stilte ervaren als instemming. Hij ziet zijn gezag bevestigd. Maar wat hij als loyaliteit beschouwt, kan evengoed gehoorzaamheid uit angst zijn.
Macht kan aantrekkelijk zijn. Ze biedt invloed, aanzien en de mogelijkheid je te onderscheiden. Maar wat gebeurt er wanneer iemand macht nodig heeft om zich veilig, sterk en onaantastbaar te voelen? En wanneer het verwerven van macht uiteindelijk een levensdoel wordt?
Wanneer bescherming een overtuiging wordt
In een eerdere column beschreven we hoe macht over anderen bescherming kan bieden tegen gevoelens van angst en machteloosheid. Vanuit het Interne Gezinsmodel noemen we deze beschermingsmodus de Overlever.
Wie heeft ervaren dat kwetsbaarheid tot afwijzing, vernedering of machteloosheid leidt, kan leren zichzelf te beschermen door controle te zoeken. Wat aanvankelijk een begrijpelijke bescherming was, kan geleidelijk een vanzelfsprekende manier van leven worden.
Wanneer het uitoefenen van macht vervolgens erkenning, succes en voldoening oplevert, wordt deze bescherming steeds opnieuw bevestigd. Macht is niet langer alleen een middel om zich veilig te voelen, maar wordt een doel op zichzelf.
Daarbij kan iets ingrijpends gebeuren. De oorspronkelijke behoefte aan liefde en verbondenheid raakt steeds verder buiten het bewustzijn. Niet omdat die behoefte verdwenen is, maar omdat de Overlever andere manieren heeft ontwikkeld om veiligheid en erkenning te verkrijgen.
Het Authentieke Kind, met zijn behoefte om zichzelf te zijn en verbonden te blijven, is er nog steeds. Maar die behoefte krijgt nauwelijks ruimte wanneer de Overlever de regie voert.
Ook het denken komt dan in dienst te staan van bescherming. De Overlever beschikt over dezelfde cognitieve mogelijkheden als de Strateeg, maar gebruikt die om controle te behouden, bedreigingen te herkennen en overtuigingen te verdedigen die zijn manier van leven rechtvaardigen.
Zo kan iemand oprecht gaan geloven dat winnen, overheersen en macht verwerven de belangrijkste doelen van het leven zijn.
Een wereld die zichzelf bevestigt
Macht verandert niet alleen hoe iemand zich gedraagt, maar kan ook beïnvloeden hoe hij de werkelijkheid waarneemt.
Wie afhankelijk is geworden van controle over de ander, kan tegenspraak als bedreiging ervaren. Zijn aandacht richt zich steeds meer op mogelijke tegenstanders, ontrouw en verlies van gezag.
De omgeving past zich aan. Mensen worden voorzichtig, spreken zich minder uit en vertellen vooral wat de machthebber wil horen.
Daardoor ontstaat een zichzelf versterkend patroon. De machthebber ziet zijn overtuigingen bevestigd, terwijl hij steeds minder zicht krijgt op wat anderen werkelijk denken en voelen.
En er ontstaat nog een ander probleem.
Macht kan een vervanging worden voor wat iemand oorspronkelijk zocht: erkenning, veiligheid en verbondenheid. Maar macht alleen kan die behoeften niet werkelijk vervullen.
Daarom kan het verlangen naar méér macht blijven bestaan, ook wanneer iemand al over veel macht beschikt.
Niet ieder streven naar macht ontstaat vanuit vroegere onveiligheid. En we kunnen niet zonder meer vaststellen wat iemand innerlijk drijft. Maar het Interne Gezinsmodel helpt begrijpen hoe een beschermingsstrategie kan uitgroeien tot een overtuiging over wat het leven waardevol maakt.
Verbondenheid laat zich niet afdwingen
Hier ligt een tragische tegenstelling.
Mensen verlangen naar erkenning, waardering en verbondenheid. Ook iemand die anderen domineert, kan verlangen naar loyaliteit en de zekerheid dat anderen bij hem blijven.
Maar wanneer iemand die zekerheid probeert te verkrijgen door macht uit te oefenen over de ander, kan juist datgene verloren gaan waarnaar hij verlangt.
Een medewerker die uit angst instemt, is niet noodzakelijk loyaal. Een partner die toegeeft om ruzie te voorkomen, voelt zich niet werkelijk verbonden. En bewondering die afhankelijk is van iemands machtspositie, zegt weinig over de werkelijke relatie.
Macht kan gehoorzaamheid afdwingen, maar geen verbondenheid.
Werkelijke verbondenheid veronderstelt dat de ander vrij is. Vrij om anders te denken, kritiek te geven en nee te zeggen.
Maar juist die vrijheid kan bedreigend zijn voor iemand die zijn veiligheid afhankelijk heeft gemaakt van controle.
Want wie vrij is, kan ook vertrekken.
Daarmee wordt de machthebber afhankelijk van iets wat hij nooit volledig kan beheersen: de vrijheid van de ander.
Wie overwint wie?
Wie zich volledig identificeert met zijn streven naar macht, kan nauwelijks nog afstand nemen van zijn eigen overtuigingen. Wat ooit bescherming bood, is vanzelfsprekend en noodzakelijk geworden.
In het boeddhisme wordt gesproken over gehechtheid. We raken gehecht aan onze overtuigingen, ons zelfbeeld en aan wat we denken nodig te hebben om gelukkig te zijn. Juist die gehechtheid kan een bron van lijden worden.
Vanuit het Interne Gezinsmodel ontstaat ruimte voor verandering wanneer de Overlever kan ervaren dat zijn vroegere manier van beschermen niet langer altijd noodzakelijk is. Dat tegenspraak geen vernedering hoeft te betekenen. Dat onzekerheid verdragen kan worden. En dat verbondenheid mogelijk is zonder de ander te beheersen.
Hier ligt een belangrijke rol voor de Innerlijke Volwassene. Die kan eveneens beschermen en vooruitzien, maar onderzoekt wat de huidige situatie werkelijk vraagt. Hij kan grenzen stellen wanneer dat nodig is, zonder voortdurend vanuit verwachte bedreigingen te handelen. Ook kan hij relaties aangaan waarin wederzijdse vrijheid en verbondenheid mogelijk zijn.
Daarvoor is meer nodig dan begrijpen waarom iemand macht nastreeft. Het vraagt ook het vermogen om eigen overtuigingen te onderzoeken en ruimte te maken voor behoeften die lange tijd buiten het bewustzijn zijn gebleven.
Hier raken psychologische ontwikkeling en boeddhistische bewustwording elkaar.
De belangrijkste vraag is dan niet hoeveel macht iemand heeft verworven, maar hoe afhankelijk hij van die macht is geworden.
Wie macht nodig heeft om zich veilig te voelen, kan steeds machtiger worden zonder zich ooit werkelijk veilig te voelen. Want wie afhankelijk is van de gehoorzaamheid van de ander, is zelf niet vrij.
Geef een reactie