Sumi-e bestaat uit twee Japanse woorden: ‘sumi’ betekent zwarte inkt en ‘e’ schilderkunst. Met inkt, water, een penseel en papier ontstaan penseelstreken in verschillende schakeringen. Deze schilderkunst werd sinds de dertiende eeuw vooral door zenmonniken in Japan ontwikkeld.
Sumi-e is meer dan een schildertechniek. In eenvoudige, sobere lijnen moet de tekening levendig zijn. De schilder leert het overbodige weg te laten en de werkelijkheid terug te brengen tot haar wezenlijke vorm. Achter enkele penseelstreken schuilen vele pogingen en momenten van stille bezinning: een weg naar de essentie van wie we zijn.
Getuige van vernieuwende toepassing
Vijf jaar geleden verhuisde ik naar Italië, naar de sangha van mijn zenleraar Beppe Mokuza Signoritti. Sinds 2013 ben ik zijn leerling en beoefen ik sumi-e in zentempel Gyogenji in Piemonte, zie www.zentemple.it en www.sumi-e.nl
In Italië zag ik een verrassend experiment van de Internationale School voor Sumi-e: zenschilderen als onderdeel van een officieel programma voor deskundigheidsbevordering in de zorg. Deze ervaring kan managers in het Nederlandse onderwijs en de zorg inspireren.
Praktijkvoorbeeld
Bij de Fondazione Ferrero in Alba (Piemonte) namen 27 van de 40 pedagogisch medewerkers en kleuterleerkrachten deel aan een cursus sumi-e. Tien maanden lang kwamen zij eenmaal per maand samen om bamboe te leren schilderen. De medewerkers werken met kinderen van drie maanden tot zes jaar.
Een schildercursus uit de zentraditie verschilt van de gebruikelijke scholing voor kinderopvangprofessionals. Waar traditionele opleidingen zich richten op pedagogische kennis, psychologische modellen en didactische technieken, staat bij sumi-e de stilte centraal. Zelfreflectie blijft belangrijk, maar krijgt hier een andere, directe vorm.
De deelnemers waren gewend aan opleidingen die hun dagelijkse werk ondersteunen met theorie en methoden. Deze cursus stelde juist hun eigen manier van aanwezig zijn centraal. In een rustige omgeving, waar iedereen grotendeels individueel werkte, konden zij ervaren wat er gebeurt wanneer de aandacht zich op één handeling richt. Het ging niet alleen om een mooie tekening, maar vooral om de manier waarop die tot stand kwam.
Hoe werkt dit uit op de werkvloer?
Beatrice Tobruk (51), psycholoog en directrice van de kinderopvang van Ferrero in Alba, is verantwoordelijk voor de deskundigheidsbevordering van haar medewerkers. Waarom koos zij voor deze door zenmeditatie geïnspireerde aanpak?
“Ik wilde een leerervaring bieden die niet rechtstreeks over pedagogische inhoud ging, maar die dieper werkte: aan aanwezigheid, bewustzijn en zelfzorg. Hoe help je collega’s geconcentreerd te blijven zonder voortdurend meegesleept te worden door gedachten, emoties en spanningen in het contact met kinderen, ouders en collega’s? Ik vond een mogelijk antwoord in sumi-e, dat ik zelf al jaren beoefen. Het schilderen spreekt het individu aan op lichamelijk, emotioneel en relationeel niveau. Zo kan het een oefening in zelfbewustzijn worden: zorg voor degenen die zelf zorg verlenen.”
Hoe werd sumi-e op de werkplek ingezet?
“De maandelijkse bijeenkomsten hadden een duidelijk einddoel: een eigen werk op rijstpapier. Dat motiveerde deelnemers om ook bij vermoeidheid of tegenzin door te gaan. Continuïteit was essentieel.
Bij het schilderen komen emoties naar boven. Onrust maakt de penseelstreek stroef; onzekerheid wordt op papier zichtbaar. De druk van het penseel laat een spoor achter, zoals ervaringen sporen in ons leven nalaten. Je kunt een streek zetten met vertrouwen of angst, kalmte of haast. In die zin weerspiegelt het penseel onze levensweg.”
De keuze voor bamboe was bewust eenvoudig en tegelijkertijd veeleisend. Deelnemers herhaalden dezelfde bewegingen telkens opnieuw. Daarbij konden zij niet terugvallen op woorden of theoretische verklaringen: de streek toonde onmiddellijk wat er tijdens het schilderen gebeurde. Door regelmatig terug te keren naar de oefening, konden ze hun veranderingen waarnemen en langzaam meer vertrouwen ontwikkelen in hun eigen mogelijkheden.
Wat is de rol van de sumi-e-leraar?
De leraar is onmisbaar, maar begeleidt terughoudend en vooral door zelf het voorbeeld te geven. Het schilderen van bamboe riep aanvankelijk frustratie en gevoelens van ontoereikendheid op. De leraar hielp deelnemers deze emoties te herkennen, te ervaren en voorbij te laten gaan.
Beatrice Tobruk: “Iedereen werd geconfronteerd met zichzelf: een goede houding vinden, ademhalen, de beweging afstemmen en het penseel met de juiste druk in één vloeiende streek over het papier bewegen. Zelfbeheersing, lichaamshouding en soepelheid bleken de kern. De leraar sprak alleen wanneer nodig, demonstreerde en moedigde aan tot herhaling. Zo oefenden deelnemers in ontspanning en aandacht.”
Wanneer een streek niet lukte, was de eerste neiging soms teleurstelling of de wens het opnieuw meteen goed te doen. Juist dan had de rustige aanwezigheid van de leraar betekenis. Hij gaf niet voortdurend commentaar op het resultaat. Door voor te doen en deelnemers te laten oefenen, verschoof de aandacht van presteren naar waarnemen, van het oordeel over de tekening naar de ervaring van het schilderen.
Wat is het effect op medewerkers?
““Tijdens individuele interviews gaven veel medewerkers aan zich na afloop rustiger te voelen, meer aanwezig te zijn in hun relatie met de kinderen, zich bewuster te zijn van hun lichaam en beter in staat om ademhaling als hulpmiddel te gebruiken.
Een deelneemster vergeleek sumi-e met een bergpad bewandelen.
Met goede benen is dat niet moeilijk, maar het gaat erom steeds in het juiste tempo te blijven. Soms is het pad rustig en zonder hindernissen; soms moet je plots opzij stappen om een lastig stuk voorzichtig te passeren. De beoefening vraagt een grote beheersing van lichaam en bewegingen: je moet soepel blijven. Het vraagt aandacht en volledige aanwezigheid bij wat je doet.
Een pad bewandelen betekent aandacht hebben voor elke afzonderlijke stap, zeker wanneer er hindernissen zijn of voorzichtigheid nodig is. Het vergt een voortdurend kalme en aandachtige houding en om een rustige bewustwording die alleen met de tijd groeit. Sumi-e is een weg die je geleidelijk, met geduld, naar meer zelfinzicht brengt.
De ervaringen van medewerkers waren niet uitsluitend verbonden aan de cursusruimte. Zij beschreven hoe het oefenen met ademhaling en lichaamshouding hielp om bewuster te reageren tijdens contact met kinderen. Aandacht voor het eigen tempo maakte ruimte om minder gehaast te handelen.
Hoe kijk je terug op deze deskundigheidsbevordering?
“Het doel was niet alleen sumi-e schilderen te leren, maar ook meer aanwezigheid, lichaamsbewustzijn en zelfkennis te ontwikkelen, binnen en buiten het werk. De groep leerde omgaan met moeilijkheden en ontmoediging, en vertrouwen op te bouwen in zichzelf en anderen.
Dat sluit aan bij ons dagelijkse werk met kinderen en ouders: grenzen respecteren, elkaar steunen en aanmoedigen, en ruimte geven om te groeien. Daarom zie ik sumi-e niet alleen als training, maar ook als een vorm van supervisie. Medewerkers leerden elkaar in een andere omgeving kennen, ontdekten meer flexibiliteit en ontwikkelden wederzijdse aandacht. Persoonlijke groei werkte door in de dagelijkse samenwerking.
De reis van sumi-e opende ruimte voor luisteren, aanwezigheid en bewustzijn, die het dagelijkse werk in onderwijs en zorg kan blijven voeden”
Meer weten?
Zen- en sumi-e-meester Beppe Mokuza Signoritti geeft van 16 tot 21 februari 2027 in Nederland een workshop voor individuele beoefenaars en professionals die zich in deze methode willen scholen. Meer informatie: www.sumi-e.nl of mail naar sonja@sumi-e.nl
Geef een reactie