Ja toch, of zo? – Taal als barometer van een onzekere tijd
Het is zoiets van…, hè, of zo, zeg maar. Een soort van…, ja toch, nietwaar?
Taal is de barometer van de tijdgeest. Leg je oor te luisteren, hoor hoe mensen praten en in het leven staan. Onzekerheid is op allerlei manieren in de haarvaten van samenleving, politiek en levensstijl gaan zitten.
Eerlijk is eerlijk, er zijn ook compenserende uitdrukkingen: Absoluut! Zeker weten! Maar het aftastende taalgebruik is breed aanwezig. Wat men met stopwoorden aangeeft, zoals ‘zeg maar’ of het vragende ‘ja’, is een mix van twijfel, tolerantie, onzekerheid en openheid. Bevestiging van wat men beweert is zeer welkom, maar een andere kijk mag ook, want men weet het zelf ook niet zeker. Zo ongeveer…
Maar wat zegt dit dan over de tijdgeest? In VZ gaat het nogal eens over macht en zingeving. De speelruimte waarbinnen nu zingeving plaats vindt, lijkt meer dan ooit onbeperkt, maar mist focus. Er is teveel keuze, ja toch, of zo. Omdat macht het vermogen is om het gedrag van anderen aan te sturen, compliceert die onzekerheid de machtspraktijk, want werkt dat aansturen nog wel? De onwerkbare relatie tussen zingeving en macht typeert in onze dagen de tijdgeest. Lijkt mij…
Neem nu de wereldpolitiek. Crises van diverse soorten maken mensen onzeker en wanhopig. Autocratische leiders bieden selfmade zekerheid als stoplap, maar hollen de democratie uit, voeren hun oorlogen, en negeren de versnellende klimaatcrisis. In feite bedreigen zij mens en aarde in hun bestaan. Het machtigste land ter wereld veroorlooft zich een brekebeen als president. Met zijn versimpeld taalgebruik maakt deze autocraat van onwelgevallige feiten subjectieve meningen, en verheft eigen meningen tot objectieve feiten. Zo ontstaat nog meer onzekerheid over wat juist en waar is.
In ons eigen land herhalen politici in en na verkiezingstijd uitgeklede oneliners over complexe problemen. Het resultaat is een Tweede Kamer met zeventien partijen. Zo onzeker en gefragmenteerd is de publieke opinie. Nieuwe partijen pretenderen soelaas te bieden, bloeien kortstondig, en verleppen weer. Populisten exploiteren de onzekerheid voor eigen stemgewin, maar slagen er niet in te leveren. Een meerderheidsregering blijkt niet eens meer mogelijk. Het minderheidskabinet verkeert in spraakverwarring.
Of kijk naar de levensbeschouwing. Ideologieën en religies vertelden wel mooie grote verhalen, maar verwezenlijking bleek een heel ander verhaal. Secularisatie bracht behalve veel vrijheid ook levensbeschouwelijke onduidelijkheid. Waar vroeger de zuilen voor voorspelbaarheid zorgden, bieden nu alleen orthodoxe en evangelische groepen die nog. Het grootste deel van de bevolking zoekt een meestal provisorisch plekje op het levensbeschouwelijke spectrum. Updates haalt men bij de media, de socials voorop.
Filosofen benoemen deze trend als de gang van modern en zeker naar postmodern en onzeker. Van ‘Ik denk, daarom ben ik’ naar ‘Ik ben er wel, maar wat denk ik eigenlijk?’. In een twintigste eeuw vol rampspoed van wereldoorlogen en genocides, veroorzaakt door valse zekerheden, kreeg het zelfvertrouwen een knauw. Verwarrend: slachtoffers blijken ook daders te kunnen zijn. Alles zou alleen maar beter worden, maar het zit stelselmatig tegen. Het kapitalistische systeem belooft per reclame alle geluk op aarde, maar vertoont grote gebreken. Het is een niet te stoppen vliegwiel. Zekerheden zijn ver te zoeken.
Dan maar nostalgisch terug naar de modern zekere kijk op het leven? Nee, het lijkt beter om mensen aan te spreken op iets waar ze goed in zijn: spelen met verbeelding. Zeker als ze dat doen vanuit de kernwaarden menselijkheid en mededogen. Met dat morele kader kunnen politiek en politici gemonitord worden. Zo kan een inspirerende levensbeschouwing ontstaan. Een reset, of zo. Zoiets? Ja, je weet wel.


Geef een reactie