Voor de zingeving is taal een belangrijk hulpmiddel. De eigen werkelijkheid kan er tot in detail mee benoemd worden. Daardoor kunnen mensen met elkaar ideeën uitwisselen over de inrichting van hun bestaan. Maar helaas komt taal met gebreken.
Wat zijn dan die gebreken?
Allereerst kan hetzelfde woord verschillend ingevuld woorden. Wie op een bepaalde manier ‘hallo’ zegt, kan daar een geheel eigen betekenis mee tot uitdrukking brengen. Dat taal veelbetekenend is, beperkt haar betekenis. Duidelijkheid is lang niet altijd gegarandeerd. Het is zelfs mogelijk dat met dubbelzinnigheid in taal gespeeld wordt – wat dichters en cabaretiers graag doen.
Daarnaast bemoeilijkt de enorme variatie in taal, talen en taalvelden de communicatie. Regiotalen en -dialecten hebben een eigen kring van goede verstaanders. Beroepen hebben hun vaktaal, niet voor ieder toegankelijk. ‘Heb ik die arts wel goed begrepen?’. Ook al is het Engels intussen een wereldtaal geworden, dan nog is het de vraag of men elkaar verstaat, zelfs al gebruikt men dezelfde woorden.
Tenslotte onttrekt een deel van de menselijke waarneming zich aan exacte benoeming. Voor de schakeringen in geuren, tastzin, kleur- of stemgebruik hebben we eigenlijk maar weinig vocabulaire. Cliënten van psychotherapeuten hebben nogal wat gesprekken nodig om hun ervaringen te benoemen.
De drie gebreken versterken elkaar. Als woorden meer betekenissen hebben, de vele taalvelden voor misverstaan zorgen, en niet alles gemakkelijk benoembaar is, dan kan taal behalve een zegen ook een vloek zijn.
Religies hebben daar het meest last van. Laten we de drie gebreken langs lopen.
- Misschien is nergens zoveel onenigheid over de betekenis van woorden – vooral die in heilige boeken – als binnen en tussen religies. God, goden en geesten krijgen uiteenlopende betekenissen toegekend.
- Elke religie heeft een eigen taalgebruik. De variatie aan religies gaat gepaard met een grote verscheidenheid aan geloofstermen, afhankelijk van de invulling die specifieke gelovigen geven aan de sacrale werkelijkheid. Komt er dan ook nog een grondtekst bij met een eigen taal, dan wordt religieuze zingeving nog iets moeilijker.
- Als er ergens iets onbenoembaars een naam moet krijgen, dan is dat wel het goddelijke. Dat het sacrale niet waarneembaar is, terwijl er toch over gesproken wordt, zorgt voor een wildgroei aan termen – tenzij de gelovige er het zwijgen toe doet.
Religie laat ook zien hoe machthebbers de gebreken in de taal proberen te compenseren. Orthodoxe vormen leggen het taalveld vast. Over de eeuwigheid spreekt men tot in der eeuwigheid op dezelfde manier. De betekenisgeving van woorden blijft gelijk. Een Tale Kanaäns voorkomt misverstanden. De eigen versie van het goddelijke is onveranderlijk. Theologen zorgen voor gedeelde betekenissen, al is verschil van mening daarover juist weer aanleiding tot schisma’s. Wat voor de leer geldt is ook van toepassing op het ritueel. Een vast vocabulaire verbindt men met vastgestelde gedragingen. Herhaling vestigt vanzelfsprekendheid, en wat vanzelf spreekt, hoeft niet meer te worden uitgelegd. Ook het goddelijke wordt ingelijfd, letterlijk, omdat in het ritueel het lichaam geconditioneerd wordt.
Niet alleen religieuze macht compenseert de gebreken van de taal. Ook op andere terreinen streven machthebbers ernaar om de betekenistoekenning werkbaar te maken. Wetgeving en reglementen zorgen daarvoor. Juridisch taalgebruik moet eenduidig zijn. Verder zijn er woordenboeken, met een zo compleet mogelijke inventarisatie van woordbetekenissen. Voor allerlei vakgebieden zijn er handboeken die taalgebruik met gezag vastleggen, vaak met begrippenlijsten.
Dat macht de gebreken van de taal compenseert, kan leiden tot letterlijk goede verstandhouding, maar komt nooit af van de onbeperkte en kritische betekenistoekenning die mensen eigen is. Elke letter heeft zijn ketter. Elk woord maakt werkelijkheid. Elke revolutie begint met een slogan.
Je kunt dus een taal machtig zijn, maar heb je ook macht over je taal? Hopelijk is er geen woord Spaans bij deze vraag.
