Door de komst van AI is intelligentie een hot topic geworden. Maar wat is intelligentie? Zoals met vele woorden is het moeilijk om er een duidelijke definitie van te geven.
We zien onszelf als de meest intelligente species op aarde. Dat is relatief. Er zijn dieren die dingen kunnen die wij niet kunnen. Maar voor zover we weten zijn we de enige diersoort die een taal ontwikkeld heeft waarmee we concepten kunnen manipuleren. Dat is een ongelooflijk krachtig hulpmiddel.
Onze intelligentie is het product van een evolutionair proces. Richard Dawkins legt in zijn boek ‘The Selfish Gene’ het zwaartepunt bij het gen. In het enkele jaren later verschenen boek ‘The Tree of Knowledge’ beschrijven Umberto Maturana en Francisco Varela de evolutietheorie op verschillende niveaus. Maar hoe dan ook, ze zijn het er allemaal over eens dat het ontstaan van steeds complexere systemen verklaard kan worden door een proces van variatie en selectie.
Bij Dawkins speelt er naast een wetenschappelijke agenda ook een expliciet atheïstische agenda mee. ’The Selfish Gene’ heeft veel mensen bevrijd van hun godsbeeld. Varela is later een meer boeddhistische koers gaan varen. Het boeddhisme heeft geen scheppingsverhaal en geen schepper, en heeft daar Dawkins niet voor nodig gehad.
Een slagzin uit de evolutietheorie is ‘the survival of the fittest’. Dat wordt vaak misbegrepen als het overleven van de sterkste. Maar het Engelse woord ‘to fit’ betekent passen. Het is het overleven van de best aangepaste, of beter nog de best afgestemde. Die afstemming is per definitie een relatie tussen organisme en omgeving. Onze intelligentie speelt daarbij zeker een belangrijke rol.
Hoe meten we intelligentie? Dat is niet evident. Hoe meten we lichaamslengte? Wel, we zetten iemand naast een meetlat en we vergelijken die persoon met de lat. Maar waar is onze intelligentiemeter? Die hebben we niet. Intelligentie meten is een zaak van statistiek, correlaties en standaardafwijkingen. Dat levert in de praktijk bruikbare instrumenten op. Maar de open vraag blijft: wat meten we nu eigenlijk? Zijn er verschillende soorten intelligentie of is er iets als een algemene intelligentie? In welke mate is het aangeboren of aangeleerd? In welke mate zijn onze intelligentietests cultureel bevooroordeeld? Psychometrie is een boeiend vak.
Het is wel vreemd als niet-wetenschappers er één statistiek uithalen en verheffen tot een politieke stelling met een aureool van wetenschappelijkheid. Zoals in een recente rel rond ‘rassenrealisme’. Daar is wetenschap echt niet voor bedoeld.
Wat de testen meten is een vermogen om problemen op te lossen. Dat is een heel doelgerichte intelligentie. Sinds halverwege vorige eeuw spreken we ook over artificiële intelligentie. AI heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen. Door de enorme rekenkracht van computers kan het gigantische datasets manipuleren en problemen verbluffend snel oplossen, veel sneller dan een mens dat kan. In die zin is AI intelligenter dan wij.
Maar hoe intelligent is het om een product te creëren waarvan de makers zelf zeggen dat er een reële kans is dat het de mensheid uitroeit? Vanuit een evolutionair standpunt is dat wel het meest onintelligente dat een species kan doen.
Als mensen beschikken we, net als vele andere species, ook over heel ander soort intelligentie die essentieel is voor de overleving. Dat is het vermogen om samen te leven. Samenleven met onze soortgenoten en samenleven met onze omgeving. We zouden het een sociale intelligentie kunnen noemen. Of een ethische intelligentie. Dat meten onze intelligentietests niet.
Dat wil niet zeggen dat er geen wetenschappelijke interesse is. In de biologie zijn het de ethologen die er onderzoek naar doen. De bekendste is waarschijnlijk Frans de Waal die veel met primaten gewerkt heeft. Ook in de psychologie ontstaat er interesse voor begrippen als mededogen en empathie. Paul Bloom pleit in zijn boek ‘Against Empathy’ voor een rationeel altruïsme dat niet door een, in zijn ogen problematisch, meevoelen gestuurd wordt. Daarmee situeert hij altruïsme en empathie op het terrein van het onmiddellijke resultaat.
Maar de ethische intelligentie waar ik het hier over heb is, anders dan de intelligentie van AI, niet onmiddellijk doelgericht en probleemoplossend. De effecten ervan situeren zich meer op lange termijn.
Een mooi voorbeeld is het verhaal van de zenmeester Dogen die een beker water uit de rivier schepte, de helft opdronk en de andere helft teruggaf aan de rivier. Het onmiddellijk effect daarvan is nihil. Maar wat is het lange termijneffect van het al dan niet cultiveren van een houding van respect voor de natuur? Dat is gigantisch.
De makers van AI hebben er blijkbaar niet bij stilgestaan dat ook dat wel eens belangrijk zou kunnen zijn. Integendeel, sommigen doen het zelfs expliciet af als een zwakte van de mens die de vooruitgang hindert. Maar het zijn vaardigheden die noodzakelijk zijn om als species te overleven.
Zoekend naar woorden kom ik uit bij vijf vaardigheden: stoppen, luisteren, zorgen, delen, inzetten.
Stoppen
Het is een bewust stoppen om te kijken naar het bredere plaatje. Niet zoals voor een rood licht, rode lichten kunnen worden genegeerd, ook door AI. Stoppen hier is geen inperking van de vrijheid maar de keuze om onze blik te verbreden.
Luisteren
Luisteren is het vermogen niet onmiddellijk te oordelen in functie van onze eigen doelen, maar ook de andere perspectieven te horen. Dat laat ons toe beter te begrijpen wat er gaande is.
Zorgen
Er zijn twee manieren om met kwetsbaarheid om te gaan. In een gevecht is de kwetsbare plek de plek waar we de ander kunnen raken. In samenleven is het de plek waar we voor de ander zorgen.
Delen
In wat met een heel ongelukkig woord ‘rationele economie’ genoemd wordt, probeert iedereen winst voor zichzelf te maximaliseren. In een samenleving worden middelen gedeeld.
Inzetten
Het is een tautologie. Samen leven kan maar als er een gemeenschappelijke inzet is voor de samenleving.
Is dit niet naïef, krijg ik dan vaak te horen. Als je iets wat levensnoodzakelijk is, naïef noemt, dan kun je evengoed eten en drinken naïef noemen. Het is onze fundamentele menselijkheid. We kunnen onze menselijkheid cultiveren en we kunnen ons onze menselijkheid laten afnemen. Misschien is dat de belangrijkste strijd die we op dit ogenblik te voeren hebben. Een strijd voor het behoud van menselijkheid.
En terwijl ik dit schrijf klinkt door mijn hoofd een bekend protestlied: Bread and Roses. Zoek het op. Als je het niet meteen vindt, kun je het altijd aan een AI vragen.


Geef een reactie