• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst

Boeddhistisch Dagblad

Ontwart en ontwikkelt

Header Rechts

Vijftiende jaargang

Zoek op deze site

  • Home
  • Agenda
    • Geef je activiteit door
  • Columns
    • Andre Baets
    • Dharmapelgrim
    • Bertjan Oosterbeek
    • Dick Verstegen
    • Edel Maex
    • Emmaho
    • Goff Smeets
    • Hans van Dam
    • Jana Verboom
    • Joop Hoek
    • Jules Prast
    • Paul de Blot
    • Rob van Boven en Luuk Mur
    • Ronald Hermsen
    • Theo Niessen
    • Xavier Vandeputte
    • Zeshin van der Plas
  • Nieuws
  • Contact
    • Steun het BD
    • Mailinglijst
  • Series
    • Boeddha in de Linie
    • De werkplaats
    • Recepten
    • De Linji Lu
    • De Poortloze Poort
    • Denkers en doeners
    • De Oude Cheng
    • Meester Tja en de Tao van Niet-Weten – alle links
    • Fabels door Goff
    • Cartoons van Ardan
    • Tekeningen Sodis Vita
    • De derwisj en de dwaas
  • Over ons
    • Redactiestatuut van het Boeddhistisch Dagblad
    • Redactieformule van het Boeddhistisch Dagblad
  • Privacy

Home » Columns » ‘AI en ‘the survival of the fittest’

‘AI en ‘the survival of the fittest’

20 november 2026 door Edel Maex Reageer

Door de komst van AI is intelligentie een hot topic geworden. Maar wat is intelligentie? Zoals met vele woorden is het moeilijk om er een duidelijke definitie van te geven.

We zien onszelf als de meest intelligente species op aarde. Dat is relatief. Er zijn dieren die dingen kunnen die wij niet kunnen. Maar voor zover we weten zijn we de enige diersoort die een taal ontwikkeld heeft waarmee we concepten kunnen manipuleren. Dat is een ongelooflijk krachtig hulpmiddel.

Onze intelligentie is het product van een evolutionair proces. Richard Dawkins legt in zijn boek ‘The Selfish Gene’ het zwaartepunt bij het gen. In het enkele jaren later verschenen boek ‘The Tree of Knowledge’ beschrijven Umberto Maturana en Francisco Varela de evolutietheorie op verschillende niveaus. Maar hoe dan ook, ze zijn het er allemaal over eens dat het ontstaan van steeds complexere systemen verklaard kan worden door een proces van variatie en selectie.

Bij Dawkins speelt er naast een wetenschappelijke agenda ook een expliciet atheïstische agenda mee. ’The Selfish Gene’ heeft veel mensen bevrijd van hun godsbeeld. Varela is later een meer boeddhistische koers gaan varen. Het boeddhisme heeft geen scheppingsverhaal en geen schepper, en heeft daar Dawkins niet voor nodig gehad.

Een slagzin uit de evolutietheorie is ‘the survival of the fittest’. Dat wordt vaak misbegrepen als het overleven van de sterkste. Maar het Engelse woord ‘to fit’ betekent passen. Het is het overleven van de best aangepaste, of beter nog de best afgestemde. Die afstemming is per definitie een relatie tussen organisme en omgeving. Onze intelligentie speelt daarbij zeker een belangrijke rol.

Hoe meten we intelligentie? Dat is niet evident. Hoe meten we lichaamslengte? Wel, we zetten iemand naast een meetlat en we vergelijken die persoon met de lat. Maar waar is onze intelligentiemeter? Die hebben we niet. Intelligentie meten is een zaak van statistiek, correlaties en standaardafwijkingen. Dat levert in de praktijk bruikbare instrumenten op. Maar de open vraag blijft: wat meten we nu eigenlijk? Zijn er verschillende soorten intelligentie of is er iets als een algemene intelligentie? In welke mate is het aangeboren of aangeleerd? In welke mate zijn onze intelligentietests cultureel bevooroordeeld? Psychometrie is een boeiend vak.

Het is wel vreemd als niet-wetenschappers er één statistiek uithalen en verheffen tot een politieke stelling met een aureool van wetenschappelijkheid. Zoals in een recente rel rond ‘rassenrealisme’. Daar is wetenschap echt niet voor bedoeld.

Wat de testen meten is een vermogen om problemen op te lossen. Dat is een heel doelgerichte intelligentie. Sinds halverwege vorige eeuw spreken we ook over artificiële intelligentie. AI heeft de laatste jaren een grote vlucht genomen. Door de enorme rekenkracht van computers kan het gigantische datasets manipuleren en problemen verbluffend snel oplossen, veel sneller dan een mens dat kan. In die zin is AI intelligenter dan wij.

Maar hoe intelligent is het om een product te creëren waarvan de makers zelf zeggen dat er een reële kans is dat het de mensheid uitroeit? Vanuit een evolutionair standpunt is dat wel het meest onintelligente dat een species kan doen.

Als mensen beschikken we, net als vele andere species, ook over heel ander soort intelligentie die essentieel is voor de overleving. Dat is het vermogen om samen te leven. Samenleven met onze soortgenoten en samenleven met onze omgeving. We zouden het een sociale intelligentie kunnen noemen. Of een ethische intelligentie. Dat meten onze intelligentietests niet.

Dat wil niet zeggen dat er geen wetenschappelijke interesse is. In de biologie zijn het de ethologen die er onderzoek naar doen. De bekendste is waarschijnlijk Frans de Waal die veel met primaten gewerkt heeft. Ook in de psychologie ontstaat er interesse voor begrippen als mededogen en empathie. Paul Bloom pleit in zijn boek ‘Against Empathy’ voor een rationeel altruïsme dat niet door een, in zijn ogen problematisch, meevoelen gestuurd wordt. Daarmee situeert hij altruïsme en empathie op het terrein van het onmiddellijke resultaat.

Maar de ethische intelligentie waar ik het hier over heb is, anders dan de intelligentie van AI, niet onmiddellijk doelgericht en probleemoplossend. De effecten ervan situeren zich meer op lange termijn.

Een mooi voorbeeld is het verhaal van de zenmeester Dogen die een beker water uit de rivier schepte, de helft opdronk en de andere helft teruggaf aan de rivier. Het onmiddellijk effect daarvan is nihil. Maar wat is het lange termijneffect van het al dan niet cultiveren van een houding van respect voor de natuur? Dat is gigantisch.

De makers van AI hebben er blijkbaar niet bij stilgestaan dat ook dat wel eens belangrijk zou kunnen zijn. Integendeel, sommigen doen het zelfs expliciet af als een zwakte van de mens die de vooruitgang hindert. Maar het zijn vaardigheden die noodzakelijk zijn om als species te overleven.

Zoekend naar woorden kom ik uit bij vijf vaardigheden: stoppen, luisteren, zorgen, delen, inzetten.

Stoppen

Het is een bewust stoppen om te kijken naar het bredere plaatje. Niet zoals voor een rood licht, rode lichten kunnen worden genegeerd, ook door AI. Stoppen hier is geen inperking van de vrijheid maar de keuze om onze blik te verbreden.

Luisteren

Luisteren is het vermogen niet onmiddellijk te oordelen in functie van onze eigen doelen, maar ook de andere perspectieven te horen. Dat laat ons toe beter te begrijpen wat er gaande is.

Zorgen

Er zijn twee manieren om met kwetsbaarheid om te gaan. In een gevecht is de kwetsbare plek de plek waar we de ander kunnen raken. In samenleven is het de plek waar we voor de ander zorgen.

Delen

In wat met een heel ongelukkig woord ‘rationele economie’ genoemd wordt, probeert iedereen winst voor zichzelf te maximaliseren. In een samenleving worden middelen gedeeld.

Inzetten

Het is een tautologie. Samen leven kan maar als er een gemeenschappelijke inzet is voor de samenleving.

Is dit niet naïef, krijg ik dan vaak te horen. Als je iets wat levensnoodzakelijk is, naïef noemt, dan kun je evengoed eten en drinken naïef noemen. Het is onze fundamentele menselijkheid. We kunnen onze menselijkheid cultiveren en we kunnen ons onze menselijkheid laten afnemen. Misschien is dat de belangrijkste strijd die we op dit ogenblik te voeren hebben. Een strijd voor het behoud van menselijkheid.

En terwijl ik dit schrijf klinkt door mijn hoofd een bekend protestlied: Bread and Roses. Zoek het op. Als je het niet meteen vindt, kun je het altijd aan een AI vragen.

Categorie: Columns, Edel Maex Tags: AI, Artificiële Intelligentie, Bread and Roses, Dawkins, Francisco Varela, Frans de Waal, intelligentie, Paul Bloom, Richard Dawkins, the survival of the fittest, Umberto Maturana

Lees ook:

  1. De Boeddha die bereid is te delen
  2. Een nieuwe mens?
  3. Wat noemen we eigenlijk intelligentie?
  4. Edel – Wat valt er te doen?

Elke dag het BD in je mailbox?

Elke dag sturen we je een overzicht van de nieuwste berichten op het Boeddhistisch Dagblad. Gratis.

Wanneer wil je het overzicht ontvangen?

Lees Interacties

Geef een reactie Reactie annuleren

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.

Primaire Sidebar

Door:

Edel Maex

is psychiater, zenleraar en auteur. Leven in de maalstroom 
Alle artikelen »

Agenda

  • Agenda
  • Geef je activiteit door

Ochtend- of avondeditie

Ochtend- of avondeditie ontvangen

Abonneer je

Elke dag gratis een overzicht van de berichten op het Boeddhistisch Dagblad in je mailbox.
Inschrijven »

Agenda

  • 2 september 2026
    Zenzitten in Leiden
  • 3 oktober 2026
    Workshops Kum Nye yoga - Leven ademt
  • 6 oktober 2026
    De Hartsoetra: Wijsheid voorbij vorm en leegte
  • 26 oktober 2026
    Zen and the Art of Saving the Planet - winterse oefengroep
  • 26 oktober 2026
    Zen Spirit Basiscursus Zenmeditatie 28 oktober-2 december in Arnhem
  • 27 oktober 2026
    Je Leven Leven
  • 13 november 2026
    10-day silent retreat: Flowing to freedom
  • 20 november 2026
    H.E. Jhado Rinpoche - Weekend teaching & Amitayus Initiation
  • bekijk de agenda
  • De werkplaats

    De werkplaats.

    Boeddhistische kunstenaars

    Artikelen en beschrijvingen van en over het werk van boeddhistische kunstenaars. Lezers/kunstenaars kunnen zich ook aanmelden met hun eigen werk.
    lees meer »

    Pakhuis van Verlangen

    In het Boeddhistisch pakhuis van verlangen blijven sommige teksten nog een tijdje op de leestafel liggen.

    De Poortloze Poort voor nitwits, koan 32 – Raspaarden rennen al bij de schaduw van de zweep

    Hans van Dam - 15 november 2026

    Een monnik vroeg: ‘Bent u een boeddhist?’ Boeddha antwoordde: ‘Dat hebben anderen verzonnen, het boeddhisme is van na mijn tijd.’

    Ksaf – De kunst van het geluk 1

    Ksaf Vandeputte - 22 juli 2026

    Nieuw, positief gedrag inoefenen vraagt om volgehouden overtuiging. Om te beletten dat onze  overtuiging slinkt, kunnen we een gevoel van hoogdringendheid opwekken, als besef van onze eindigheid. De uitdaging wordt dan dat we elk moment benutten om te doen wat goed is voor onszelf en voor anderen.

    Boeddhistische doeners en denkers – de serie (29)

    gastauteur - 17 mei 2026

    Arjan Mulder: 'Het boeddhisme is voor mij een persoonlijke tocht. Ik weet dat dit niet wordt aangeraden, maar ik kan niet zo veel met bijeenkomsten. De meditatie-ochtenden en weekend-retraites die ik heb bezocht, leverden mij vooral 'ongeloof op – over starre interpretaties en rituelen, met weinig ruimte voor gesprek.'

    Boeddhistische doeners en denkers – de serie (27)

    gastauteur - 15 mei 2026

    Loekie: 'Ik ben ook heel dankbaar dat dit op mijn pad is gekomen. Dat het voor mij als leek mogelijk is om met een groep van 60 mensen tien dagen op de Drentse hei samen te mediteren en te leren over het boeddhisme, dat is echt heel bijzonder.’

    Taigu – Het lijden in de wereld

    Jules Prast - 24 april 2026

    Het komt Taigu voor dat boeddhisme te vaak gaat over ‘verlichting’ en te weinig over het lijden in de wereld, dat eerst moet worden opgelost voordat iemand zich in spirituele zin bevrijd kan wanen. Het existentiële kerndilemma van boeddhisme is dat wij ieder delen in de rotheid van de wereld, terwijl wij over het vermogen beschikken onze bevrijding dichterbij te brengen door het lijden van de ander te verminderen. In sommige teksten wordt dit vermogen ‘boeddhanatuur’ genoemd.

    Meer onder 'pakhuis van verlangen'

    Footer

    Boeddhistisch Dagblad

    over ons

    Recente berichten

    • ‘AI en ‘the survival of the fittest’
    • Boeken – Zelfverwoestingsboek: waarom we meer moeten stinken, drinken, bloeden en dansen
    • Sogenji desu: KANNON
    • Waarheid is zwaarheid
    • Boosheid of kwade wil – hindernissen die onze geestelijke ontwikkeling blokkeren

    Reageren

    We vinden het geweldig om reacties op berichten te krijgen en op die manier in contact te komen met lezers, maar wat staan we wel en niet toe op de site?

    Over het BD

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten.
    Lees ons colofon.

    Zie ook

    • Contact
    • Over ons
    • Columns
    • Reageren op de krantensite

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten. Lees ons colofon.