Ik vind het de moeite waard om het verhaal te vertellen van een vrouw die als kind haar vader verloor, opgroeide als boerendochter in het uiterste oosten van Tibet en een lange weg heeft afgelegd – van het verkopen van boter op de straten van Lhasa en brood in Dharamsala tot het voeren van campagne over de hele wereld voor de vrijlating van haar gevangen genomen echtgenoot.
In maart 2026 keerde Lhamo Tso voor het eerst sinds vele jaren terug naar Nederland. Ze was in 2010 voor het laatst in Europa, toen ze van stad naar stad reisde, politici, ngo’s en sympathisanten ontmoette, op zoek naar steun voor haar man, Dhondup Wangchen. Hij was gearresteerd vanwege het maken van een documentaire over de harde realiteit in Tibet in de aanloop naar de Olympische Spelen van 2008 in Peking – een film die hun privéleven tot een internationale zaak zou maken.
Hij werd in 2014 vrijgelaten. Maar pas met Kerstmis 2017 landde hij eindelijk in San Francisco, waar Lhamo Tso zich inmiddels had gevestigd. Na bijna tien jaar van scheiding waren ze weer herenigd als gezin – hoewel niet het gezin dat ze zich ooit had voorgesteld. De jaren van gescheiden leven hadden hun sporen nagelaten. “We hebben bijna tien jaar gescheiden geleefd”, blikt ze terug. “Natuurlijk zijn we allebei veranderd.”
De emotionele tol van die jaren is moeilijk te beschrijven. Ze vraagt zich vaak af hoe haar eigen leven – en dat van hun vier kinderen – eruit zou hebben gezien als de gebeurtenissen een andere wending hadden genomen. De arrestatie van haar man veranderde niet alleen haar omstandigheden; het gaf haar zelfbeeld een nieuwe vorm.
Toch wil ze haar reis niet neerzetten als een plotselinge ontdekking van zichzelf. Toen haar man in 2008 werd gearresteerd, was ze halverwege de dertig – onafhankelijk van geest, vastberaden en niet geneigd om zich zomaar aan verwachtingen aan te passen. Ze had nooit het idee dat het huwelijk gehoorzaamheid betekende, noch dat de waardigheid van een vrouw afhing van onderwerping. Toen een oudere Tibetaanse dame haar jaren later adviseerde zich onopvallend te kleden als de vrouw van een ‘Tibetaanse held’, luisterde ze beleefd – en sloeg ze het advies af. Ze herinnert zich boos: ‘Deze blouses en broeken kreeg ik van een van mijn schoonfamilie. Allemaal tweedehands kleding. Waarom zou je iemand willen beoordelen op basis van wat hij of zij draagt?’
Haar leven veranderde in augustus 2008. Twee Tibetaanse activisten uit Zwitserland lieten haar op een laptop een 25 minuten durende ondergrondse documentaire zien. Die was enkele dagen voor de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Peking in het geheim door haar man gefilmd. Haar onbehagen veranderde in zekerheid. Ze had al weken niets van haar man gehoord. Nu begreep ze waarom. Hij moest gearresteerd zijn. Ze kreeg een dvd om samen met haar familie nog eens te bekijken en er werd haar verteld dat ze haar toestemming nodig hadden om deze film openbaar te maken. Een vreselijk dilemma – moest ze de wens van haar man om de documentaire uit te brengen respecteren, of hem beschermen tegen marteling, een lange gevangenisstraf en verder lijden? Ze besloot de wens van haar man te respecteren en gaf haar toestemming.
In die tijd woonde Lhamo Tso in McLeod Ganj in Dharamsala, India, waar ze haar geld verdiende met het bakken en verkopen van brood. Haar dag begon om één uur ’s nachts, wanneer ze in het donker het deeg kneedde. Om vijf uur beklom ze de steile weg met manden op haar rug om haar brood aan Tibetaanse gezinnen te verkopen. Het werk was zwaar, maar stabiel. Ze had geen formele opleiding genoten, maar gedroeg zich met een rustig zelfvertrouwen – optimistisch, veerkrachtig, gewend om de uitdagingen van het leven frontaal aan te gaan. Toen, plotseling, met de verdwijning van haar man, werd van haar verwacht dat ze de wereld zou toespreken.
Haar eerste persconferentie in Delhi staat nog steeds in haar geheugen gegrift. Moessonregens hadden de straten onder water gezet. Journalisten verzamelden zich. De druk was overweldigend. Ze wist wat haar doel was: de vrijlating van haar man eisen. Maar hoe moest ze beginnen? Waar moest ze kijken? Hoe vorm je zinnen als je leven net is ingestort? Overmand door emoties stortte ze in voor de vele camera’s. Haar gezondheid ging achteruit; ze viel af, en raakte depressief. Met de steun van haar nichtje Sonam Wangmo, die haar school had verlaten en haar dwong te eten, vond ze langzaam weer kracht. Uiteindelijk waren het de liefde voor haar man en het diepe verantwoordelijkheidsgevoel dat ze als echtgenote en moeder van haar jonge kinderen voelde, die haar weer tot leven brachten. Het was echter geen verandering van de ene op de andere dag. Ze probeerde het en faalde. Het kostte enige tijd. Maar het hielp dat ze gedreven werd door de overtuiging dat het vertellen van Dhondup’s verhaal, het spreken over haar kinderen en zichzelf, de harten van de mensen zou raken.
Ze ontwikkelde haar eigen manier van spreken – direct, persoonlijk, echt. Mensen luisterden naar haar wanneer ze haar herinneringen aan haar man deelde, maar ook over haar persoonlijke angsten, eenzaamheid en verantwoordelijkheid. Daarmee doorbrak ze een stil taboe: het tonen van kwetsbaarheid in het openbaar is zeldzaam in de Tibetaanse samenleving. Maar veel jongere Tibetaanse vrouwen voelden zich geïnspireerd door haar voorbeeld en hun feedback sterkte haar in de overtuiging dat ze op de goede weg was. In Tibet, zegt ze, zou niemand haar hebben gevraagd om te spreken over zaken van algemeen belang. Ze was, in haar eigen woorden, “een ongeschoolde vrouw”. Toch vestigde ze door het vertellen van haar persoonlijke verhaal de aandacht op degenen die vaak onzichtbaar zijn: de vrouwen en kinderen van politieke gevangenen. Hun lijden haalt zelden de krantenkoppen. Hun trauma blijft in stilte voortduren.
Tegenwoordig runnen Lhamo Tso en haar man in San Francisco een particulier kinderdagverblijf voor Tibetaanse immigrantengezinnen. Dit initiatief heeft het gezin dichter bij elkaar gebracht. De kinderen spreken daar Tibetaans; ze leren liedjes, gebruiken en verhalen uit hun culturele erfgoed. Als de kinderen haar ‘Genla’ noemen – Tibetaans voor ‘lerares’ – glimlacht ze. Ze heeft geen formele opleiding genoten, maar vervult deze rol met trots. Verantwoordelijkheid en doelgerichtheid, zo gelooft ze, worden niet verleend door certificaten. Ze groeien voort uit ervaring. Haar leven is gevormd door krachten waar ze geen controle over had – politieke onderdrukking, ballingschap, scheiding. Maar binnen die beperkingen heeft ze op één ding aangedrongen: het recht om haar eigen pad te kiezen. “Elke vrouw,” zegt ze, “Tibetaans of niet, moet worden aangemoedigd om haar eigen beslissingen te nemen en het leven te leiden dat zij voor zichzelf als juist ervaart.”
Geef een reactie