De media dwingen ons om minder te denken in termen van zenders en ontvangers en meer in termen van kanalen en protocollen. Minder in termen van coderingen, decodering en meer in termen van context en omgeving. Minder in termen van schrift en lezen en meer in termen van interactiestructuren (bladzijde 103).
Sinds de Corona-epidemie wordt de maatschappij bewaakt door applicaties en protocollen (blz. 105).
Het voorop geplakte
Ingrid Guardiola (1980- ) is een nieuwe filosofische stem uit Spanje. Ze doceert aan de universiteit in haar geboortestad Girona, in het Noordoosten van Spanje en is ook zeer actief op het gebied van kunst en cultuur. Onlangs is haar boek La servitud dels protocols in een Nederlandse vertaling van Hendrik Hutter bij Uitgeverij Ten Have verschenen onder de titel “De macht van de protocollen”.
Het boek bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat over de protocollen in de politiek en de informatietechnologie in de publieke sfeer. Ze beschrijft hoe op het internet nieuwe massa’s ontstaan en de publieke opinie wordt gemanipuleerd. Verder komt de rol van de bureaucratie aan bod en de invloed van kunstmatige intelligentie.
Het tweede deel gaat over de invloed van de technologische protocollen op individuen. Daarbij laat Guardiola zien hoe gegevens steeds meer worden beschouwd als op zichzelf bestaande dingen, die belangrijker worden dan het individu en wat dit doet met het gevoel van de mensen. Ze beschrijft bijvoorbeeld de verandering in tijds- en ruimtebeleving. Volgens haar heeft dit ook invloed op hoe we het gezicht van onze medemensen ervaren en op de seksualiteit. De protocollen veroorzaken volgens Guardiola een verandering van de sociale waarden en van de relaties tussen individuen. De schrijver beschrijft tenslotte hoe het brein tot een instrument wordt gereduceerd en vervolgens wordt ingezet als steun voor het kapitalisme.
Ik kan me zo voorstellen dat u bij het lezen van de titel van het boek niet uit uw stoel opveert. Misschien zegt het u helemaal niets omdat u er niet van overtuigd bent dat protocollen enige macht bezitten. Het probleem zit voornamelijk in het woord “protocol”. Een protocol is een draaiboek. In de maanden juni en juli werd enige malen een hitteprotocol afgekondigd. Dit bestond uit een aantal adviezen die erop gericht waren om de hoge temperaturen zo koel mogelijk door te brengen en eventuele gezondheidsschade te voorkomen. Hoezo macht? Degene die zich er niet aan wilde houden werd niet opgepakt of beboet.
De weinigen die wel eens bij de koning op bezoek zijn geweest of in diplomatieke dienst hebben gewerkt, kennen het protocol als een serie gedragsregels waaraan men zich houdt om respect te tonen en ontmoetingen gladjes te laten verlopen. Dit is echter nog steeds niet waar aan Guardiola bij het schrijven van haar boek aan zat te denken. Er zijn namelijk ook protocollen waarmee computers met elkaar een verbinding maken. Zo heeft Bluetooth een protocol en op internet wordt het TCP/IP protocol gebruikt. Daardoor kunnen zender en ontvanger elkaars signalen ontvangen en verwerken. Dit soort protocol verschilt weinig van een algoritme, een stappenplan bestaande uit een aantal regels in vaste volgorde waarmee je tot een oplossing te komt of een doel bereikt. Het woord is afkomstig van het middeleeuwse algorismus, dat weer een verbastering is van het Arabische al-Khwarizmi, dat zoveel betekende als “geboren in Khwarazm” (het huidige Khiva, een plaats in Oezbekistan). Het was de familienaam van de wiskundige die als de grondlegger van de moderne algebra wordt beschouwd en die ook het gebruik van Indiase cijfers en de nul in het Westen introduceerde. Voor de volledigheid: oorspronkelijk was een protocol een velletje dat voorop (proto), aan een boek werd geplakt (col), waarop de hoofdstukken en andere gegevens waren geschreven.
Om aan te geven wat ze bedoelt brengt Guardiola de periode van de Covidpandemie in herinnering. In die tijd werden in Spanje voor het eerst de bewegingen van burgers en hun ontmoetingen centraal gevolgd. De regering wilde dit weten om de juiste en effectieve beslissingen te kunnen nemen teneinde de epidemie effectief te kunnen bestrijden. Dit werd “het protocol voor universeel toezicht” genoemd. Toen de gezondheidscrisis in 2023 werd beëindigd, werd het protocol trouwens weer ingetrokken.
Wat is er mis met protocollen?
Het bezwaar dat Guardiola heeft tegen protocollen is niet veel anders dan het bezwaar dat velen hebben tegen bureaucratie in het algemeen. De protocollen gaan een eigen leven leiden, los van datgene wat ze moeten regelen (bladzijde 116) en ze hebben de neiging om zich te vermenigvuldigen. Het effect lijkt nog wel het meest schadelijk als ze gecombineerd worden met kapitalisme, waarbij men door middel van vage regels een soort zelfregulering probeert te laten ontstaan, zoals bij de verplichte Europese aanbestedingen. In Nederland kennen we daar inmiddels ook voorbeelden van, zoals de toeslagenaffaire en de schadevergoeding van de aardbevingen die de gaswinning in Groningen heeft veroorzaakt.
In hoofdstuk 4, dat gaat over kunstmatige intelligentie, blijkt dat Guardiola in principe weinig verschil ziet tussen het menselijk brein en machines. Ze citeert een informaticus die het verschil tussen menselijk en dierlijk gedag niet als kwalitatief, maar als kwantitatief ziet (bladzijde 126). Het verschil wordt steeds kleiner naarmate de machine meer gegevens verzamelt. Alsof gegevens gewoon ergens liggen te wachten om te worden gevonden! Op bladzijde 136-137 schrijft ze: “We zouden kunnen stellen dat intelligentie een vermogen is waarbij biologische, neurologische, sociale, educatieve en historische factoren een rol spelen… Maar misschien moeten we ons niet focussen op het verschil tussen mens en machine, maar op het verschil dat nog steeds bestaat tussen kennis en protocollen, tussen ervaring en een leven gebaseerd op gegevens, op de beoordeling van vaardigheden en kwantificering van ervaring. Kennis kan niet worden gereduceerd tot vaardigheden. We dienen tevens oog te hebben voor zaken als gevoeligheid, het vermogen om je aan te passen aan veranderingen en begrip voor omgeving en voor de verschijnselen die zich daarin voordoen, om er een paar voorbeelden te noemen van zaken die verder gaan dan ‘vaardigheid zonder begrip’.” Ze is bovendien bang dat het gebruik van kunstmatige intelligentie kan leiden tot het verlies van kritisch denken (bladzijde 139). Haar grootste angst is dat kunstmatige intelligentie zou kunnen leiden tot oorlogen.
Tijd, ruimte en verlangen
Wat voor invloed hebben protocollen op onze ervaring van tijd en ruimte? Machines maken alles sneller en ontnemen ons dus tijd. De ruimte waarin we leven wordt ook kleiner omdat alles in onze ervaring dichterbij komt. Tegelijkertijd verwijderen we ons van ons verleden, de tijd toen er nog geen machines en dus geen protocollen in de zin van Guardiola waren. Dat het gelaat van de ander nu een andere rol speelt dan vroeger, is inmiddels wel duidelijk geworden aan de hand van de vele programma’s waarmee je afbeeldingen van het gelaat van de ander kunt manipuleren. Dit heeft ook invloed op de manier waarop we naar ons eigen gelaat kijken. Het aantal cosmetische ingrepen is de laatste tijd enorm toegenomen.
Ons verlangen is inmiddels gaan wonen in de verschillende sociale podia. Zo wordt ons verlangen een soort anonieme kracht die ons door het leven sleept, zonder ooit enige bevrediging te schenken. Sommigen gaan hierin zo ver dat ze zich willen overgeven aan die anonimiteit en willen samensmelten met de machine. Guardiola associeert dit met de feministische bevrijding. Interessant is dat ze uitlegt hoe het digitale kapitalisme een mythe van overvloed schept. Het is een onvervulbare belofte van ontsnapping aan de door het kapitalisme geschapen armoede. Elke machine en elk programma is niets anders dan een voorlopige versie, waarvoor een eindeloze rij van updates nodig is. Niets is meer “bij de tijd”, alles wat we kopen is al verlopen. Tegelijkertijd hebben de bedrijven eindeloos veel gegevens van ons nodig om hun productie af te stemmen op de vraag en ons met persoonlijke advertenties in de val te lokken. Dat ze daarbij natuurlijk altijd achter de feiten aanlopen noemt Guardiola niet.
De nieuwe stem
Het is mooi dat Guardiola een nieuwe stem is, maar het zou nog mooier zij als ze inderdaad wat te zeggen zou hebben. Haar betoog zit vol met vaagheden, zoals de volkomen week gekauwde opvatting van het begrip “protocol” en haar wollig taalgebruik. Ik heb de indruk dat de vertaler er soms ook niet uitkomt. Zo schrijft ze op bladzijde 270: “De stabilisatoren van het huidige economische en culturele systeem zijn onder meer het neuroliberale scrollen, antidepressiva en kalmeringsmiddelen (benzodiazepinen). We kunnen het puberale nihilisme van tegenwoordig vergelijken met dat van de jaren 90, met het existentialisme van de jaren 40 en met het spleen aan het eind van de 19e eeuw. Het kapitalisme heeft altijd zowel een euforisch als een dysforisch effect gehad op de ziel van het volk met name bij gevoelige lichamen in kwetsbare levensfasen.” Op bladzijde 148-149 lees ik: “Het idee van oorzakelijkheid, van oorzaak-gevolgrelaties, gaat verloren in naam van de willekeurige bevrediging geschonken door algoritmische functionaliteit.” Op bladzijde 281 staat: “Protocollen zetten de relatie tussen regels, technologische infrastructuren en lichamen onder spanning en bepalen onze relatie met de betreffende ecosystemen. Nieuwe materialismen verbinden de fysieke chemische structuur van de materie, maar ook de formele aspecten ervan en de manier waarop ze de vitale dialoog aangaan met andere morfologieën en andere soorten”. Op bladzijde 284 tenslotte: “Alleen al het stellen van grenzen kan een herstelproces op gang brengen dat ons helpt om onmiddellijke en uitgestelde bevrediging te vervangen door milde en duurzame bevrediging, door welzijn dat niet hoeft te worden geëtaleerd of gepromoot. Het gaat erom ons te laten raken door het materiële en onpersoonlijke, wat ons de kans biedt om ons weer te verbinden met de wereld om ons heen”. Ik begrijp hier echt helemaal niets van, maar ik kan me voorstellen dat ze hiermee goed heeft gescoord tijdens de vele conferenties waaraan ze deel heeft genomen. Er zijn conferenties waarbij het gemis aan eigen filosofische drijfkracht en het surfen op de schuimkoppen van de waan van alledag een bron van waardering is.
Daarbij is ze af en toe erg slordig. Ze schrijft op bladzijde 237 dat de chatbot Eliza “een computer die de menselijke stem nabootste” was. Dit is onjuist, bij Eliza moest je gewoon intypen en kreeg je de antwoorden als tekst. Ze verwijst naar een documentaire van Adam Curtis onder de naam Massive Attack, maar de titel hiervan is Everything Is Going According to Plan. Het is een korte film die is gemaakt in samenwerking met de band Massive Attack en die stamt uit 2013, niet uit 2014 zoals ze op bladzijde 254 schrijft. Op bladzijde 266 schrijft ze dat volgens Max Weber het kapitalisme gebaseerd zou zijn op het westerse protestantisme, maar ze vergeet dat Weber dolblij was toen hij hetzelfde verschijnsel van wereldse ascese waarnam bij de Indiase Jains. Sartre zou volgens haar geschreven hebben dat schaamte de band is tussen subject en lichaam (bladzijde 282). Ze heeft Sartre dus niet begrepen, het subject ontstaat door het oordeel van de ander en het lichaam is het subject dat je hebt te zijn. Ze noemt trouwens nergens filosoof uit de kring rondom Sartre en zelfs niet Jean Baudrillard, die over deze onderwerpen belangwekkende studies heeft geschreven die nog steeds worden gelezen.
De meeste wijsheid heeft ze aan de filosoof Gilles Deleuze te danken en aan Mark Fischer (1968 – 2017). De laatste is niet helemaal zonder bedenkingen. Hij maakte deel uit van de beweging van de Accellerationisten, die is opgericht door Nick Land, een radicale Marxist die na een zenuwinzinking ultrarechts werd. De kern van hun boodschap is dat er geen alternatief is voor het neoliberalisme en dat deze wereld daarom gedoemd is om naar de knoppen te gaan. Als je dit proces niet kunt tegenhouden dan kun je het maar het beste accelereren of versnellen. De ineenstorting zal in elk geval veel slachtoffers eisen, maar zal dan wel korter duren en daarna kunnen de overlevenden met een schone lei opnieuw beginnen. De ultraconservatieve christelijke Left Behind-cultus is het in grote lijnen met hen eens, alleen denken ze dat na de ineenstorting Jezus uit de hemel zal neerdalen en alle boosdoeners zal liquideren. Daarna zal het eeuwige rijk aanbreken.
Deze ideologieën zijn de reden dat de huidige regering van de V.S. miljoenen dollars betaalt aan bedrijven die groene stroom produceren, om ze terug te laten gaan naar fossiele brandstoffen. Misschien hebben ze de bosbranden over de gehele wereld zelf niet aangestoken, maar ze staan wel te applaudisseren. Ik vind deze gedachte een kwaadaardige filosofische tumor met uitzaaiingen die waar dan ook met argumenten moet worden bestreden, vandaar dat ik niet erg gecharmeerd ben van Guardiola’s sympathiserende houding. Bovendien is haar opsomming nogal anekdotisch. Ze trakteert de lezer op een stortvloed van auteurs en kunstprojecten, alleen maar om te tonen wat er allemaal aan de gang is, maar ze geeft er geen commentaar op en scheidt de zin niet van de onzin. De verschillende kunstprojecten kunnen namelijk nogal uiteenlopen. Sommige zijn misschien alleen om te provoceren, anderen zijn ironisch bedoeld of om ophef te veroorzaken. Je zou kunnen zeggen dat Guardiola een goede bibliothecaresse is, ze somt op wat er is en de lezer moet maar zien wat hij of zij ermee doet. Dit heeft natuurlijk ook voordelen. Je kunt haar aanwijzingen volgen en je op eigen houtje verder verdiepen. Op internet is van alles te vinden als je weet wat je zoekt.
De vertaling van Hendrik Hutter vind ik maar matig. De vertaler geeft wel zo nu en dan wel toelichting, maar over het algemeen zijn de zinnen niet mooi en is zijn woordkeus een aanfluiting. Zo heeft hij het op bladzijde 129 over “biases” (vooroordelen) en “klassisistische kunstmatige intelligentie”. Hij bedoelt met “klassistisch” het suggereren van klassentegenstellingen, maar het woord bestaat niet, we kennen alleen het woord “classisistisch” en dat betekent: in de stijl van de antieke oudheid.
Kortom een interessant, maar lelijk boek waar bovendien literatuurlijst en trefwoordenregister ontbreken en de voetnoten achterin staan.
Geef een reactie