Er wordt een geheel nieuwe wereld gemaakt door de zogenaamde “sociale media” of maatschappelijke doorgeefkanalen zoals Facebook, Twitter, Tiktok en Instagram. Daar uiten mensen hun angsten, frustraties en dromen alsof het onomstotelijke feiten zijn, waardoor andere deelnemers zich dan weer laten meeslepen en weer nieuwe uitingen van angsten, frustraties en dromen terugsturen. Vooral veel jonge gebruikers worden hierdoor beïnvloed en dit maakt hen ongelukkig.
De kunst van het helder denken
De computer is zover doorontwikkeld dat hij in vele opzichten de taken van kantoormedewerkers beter en sneller uitvoert dan de mens: efficiënter, nauwkeuriger en zonder fouten. Kunnen wij mensen, met ons gebrekkige geheugen en onze neiging tot vergeten, werkelijk opboksen tegen zulke concurrentie? Omdat de computer onze eigen uitvinding is, voelen we er soms een zekere sympathie voor. We bewonderen zijn precisie en betrouwbaarheid. Waarmee het op informatieverwerking aankomt, is de computer simpelweg een tegenstander. Een vijand. Hoe we die vijand kunnen verslaan, is een vraag die we serieus onder ogen moeten zien. Want wat feitenkennis en zijn geheugen betreft, is de computer ons al lang voorbijgestreefd
Emergentie en leegte
Veel mensen denken dat een computer kan denken. Ze denken zelfs dat een computer dit beter kan dan een mens. Een computer kan immers toch ook beter schaken en bridgen? Toch knaagt er iets. Is een voorwaarde voor denken niet dat je leeft? Een computer stopt als je de stekker uit het stopcontact haalt. Hij is dus een ding dat niet denkt, net zoals een lamp of een bloempot. Als je de stekker er weer in doet, doet hij na een tijdje weer. Je kunt hem ook openmaken en onderdelen vervangen. Bij een mens lukt dat niet. Een mens kan uit zichzelf van gedachten veranderen, een computer kan niets uit zichzelf. Waar zit de geest in de computer? Een korte beschouwing over de hedendaagse Deus ex machina.
De verduistering van de politiek
Het boek beschrijft de groei van dit netwerk van reactionaire en antidemocratische stromingen, dat in het begin van de 21e eeuw in de Verenigde Staten is ontstaan uit libertijnen, conservatieven en revivalisten. De eersten willen de regering afschaffen, de tweede willen de veranderingen in de maatschappij ongedaan maken en de laatsten willen terug naar oude tijden. De beide laatste groeperingen worden vaak gemotiveerd door zeer fanatieke christelijke geloofsopvattingen.
Het leven versus het kapitaal
In dit boek gaat het om het leven. Het gaat, tussen de bedrijven door althans, om het leven als dansen, vertellen, oogsten, nadenken en handelen. Het gaat om natuurlijke verbanden die het fundament van ons leven vormen: zeeën, bossen, wolken, bodems en de lucht die we inademen. Maar het gaat voornamelijk om het leven in een specifiek opzicht: de bevrijding van kapitalistische heerschappij. Deze bevrijding is geen overdreven pretentie, maar een dringende opgave. Want het kapitalisme vernietigt het leven.
De dao van het vertalen
In de Noordzee is er een vis die Kun heet en een omvang heeft van ik weet niet hoeveel duizend li. Hij verandert in een vogel die Peng heet. Peng heeft een rug van ik weet niet hoeveel duizend li. Wanneer hij zich opheft en wegvliegt, lijken zijn vleugels op wolken die de hemel bedekken. Bij woelige zee en hevige storm trekt deze vogel naar de Zuidzee. De Zuidzee is een natuurlijke vijver.
Priest in de BAK, de politiek van het nirvān̥a
Waarom blijven we alle heil verwachten van een politiek systeem en niet van onze medemens en onszelf? Het antwoord is dat we maar heel moeilijk afkomen van onze neiging tot metafysica, onze neiging tot geloof in “iets hogers”, iets dat we nooit hebben gezien en dat we niet kunnen omschrijven, maar dat voor ons de rommel die wel zelf maken zou moeten opruimen. Dit is een menselijke zwakte. Het lijkt makkelijker dan stoppen met rommel te maken. Zo geloven we in marktwerking of in het vrije individu, in anarchisme of solidariteit omdat we niet begrijpen dat onze gedachten hun eigen weg gaan en bovendien beïnvloed worden door de omstandigheden. We denken dat er een systeem is dat ons tegen dit toeval kan beschermen.
De echte Jezus is niet opgestaan
Wie was Jezus? Was hij een wijsheidsleraar, een gezant van God, of een messias, een redder der mensheid die een nieuwe wereld zonder leed en kwaad zou stichten? De meningen zijn verdeeld, maar de meerderheid van gemakzuchtige gelovigen neigen te kiezen voor het laatste. Bovendien hebben theologen in de loop van de eeuwen deze laatste opvatting met veel zorg uitgebouwd tot een bastion van onbegrijpelijkheid. Geen wonder, met God weet je het immers maar nooit?
Geen land van grote woorden oftewel de bepoldering van de “ware vrijheid”.
Ronald van Raak (1969), bekend geworden als kamerlid voor de SP en thans hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit, heeft in een boeiend boek de “Nederlandse denktraditie” in kaart proberen te brengen. Het is een lovenswaardige poging geworden, waaraan waarschijnlijk in deze tijden van eng nationalisme een grote behoefte bestaat. Het was ooit heel gewoon om je als Nederlander intensief met Sartre of Nietzsche bezig te houden, maar sinds het optreden van enkele politici, dat enthousiast werd gesteund door de vaderlandse media, wordt dit nu bijna gezien als landverraad. De massa schreeuwt om normen en waarden van eigen bodem, hoe miezerig en pover ze ook mogen zijn.
De weg naar de hemel is geplaveid met goede voornemens
Ja, beste lezer, ik weet dat het spreekwoord iets anders zegt: de weg naar de hel is geplaveid met goede voornemens, maar volgens de schrijvers van het boek “De stoïcijnse school” begint de weg naar het grote geluk toch echt met goede voornemens. Dit is een mooie boodschap voor het nieuwe jaar. Niettemin stemmen de schrijvers, Michiel Buis en Dennis de Gruijter, toch in met het oorspronkelijke spreekwoord als daarmee bedoeld wordt dat de weg niet moet worden beperkt tot goede voornemens. Om een gelukkig leven te leiden moet men zich bezighouden met zichzelf, zoals Socrates al zijn leerlingen op het hart drukte. Dit betekent dat men goede voornemens moet omzetten in praktisch gedrag, dat wordt ondersteund door een veeleisend trainingsprogramma. In onze tijd van eenzaamheid en individuele verantwoordelijkheid is zo’n trainingsprogramma weer aantrekkelijk geworden. Een uurtje zingen in de kerk is niet meer genoeg.
Kun je willen wat je wilt?
Robert Morris Sapolsky (1957) is professor aan de Amerikaanse Stanford Universiteit. Hij doceert er biologie en neurologie. Hij gaat regelmatig naar Afrika om bavianen te observeren en let daarbij speciaal op het ontstaan van stress. Hij is openlijk atheïst en ervan overtuigd dat er niet zoiets bestaat als een vrije wil. Omdat er geen vrije wil bestaat, kunnen we volgens hem niet verantwoordelijk worden gehouden voor onze daden en moeten we misdadigers niet straffen maar genezen. Hij constateert dat veel mensen aan de onderkant van de samenleving nooit een kans krijgen om iets van hun leven te maken en zelfs misdadigers worden zonder dat ze er zelf veel aan kunnen doen. Ze worden niettemin geminacht en moeten zware straffen ondergaan. Dit vindt hij onrechtvaardig en om dit uit te leggen heeft hij een dik boek geschreven.
Boeddhisme en marxisme: een nieuwe toekomst?
Er valt wat voor te zeggen dat het boeddhisme in de wereld moet worden aangevuld of begeleid door een politiek waarin niet het verlangen, maar de innerlijke vrede wordt gestimuleerd. Ambitie zou weer plaats moeten maken voor dienstbaarheid en welwillendheid. Alleen zo kan er een bloeiende wijsheidscultuur ontstaan en dat zou misschien wel het beste zijn wat de mensheid zou kunnen overkomen. Het is echter niet gemakkelijk om dit voor elkaar te krijgen en Priest geeft geen duidelijke analyse van het probleem. We zullen dit moeten overlaten aan de nieuwe generatie politici en misschien zullen sommigen daardoor worden geïnspireerd door het boek van Priest.
Het kapitaal
Karl Marx (1818–1883) heeft tijdens zijn leven weinig gepubliceerd. De meeste publicaties van hem werden pas na zijn dood verzorgd door zijn vriend Friedrich Engels (1820-1895). Hij is het meest bekend geworden door het pamflet dat hij samen met Engels in 1848 opstelde voor de Bond der Communisten. Het is natuurlijk terecht dat deze tekst bekend is geworden, want deze heeft een enorme politieke invloed gehad, maar de meest interessante nalatenschap van Marx is zijn driedelige studie getiteld “Het Kapitaal”.
Een nieuwe vertaling van de invoering tot de bodhisattvacarrière
Śāntideva was een Indiase boeddhistische monnik en geleerde, die leefde in India, in de 8e eeuw. Waarschijnlijk werd hij geboren in Gujarat. Hij was volgens legendes docent aan de bekende boeddhistische universiteit van Nalanda en wordt ook genoemd in het rijtje van de 84 mahāsiddha’s. Er zijn korte biografieën, die allemaal veel te mooi zijn om waar te zijn, maar uit de tekst blijkt dat hij zijn kennis van het boeddhisme goed op orde had en er veel waarde aan hechtte om deze door te geven.
Over vrijheid
Er zijn twee opvattingen van vrijheid: een negatieve en een positieve. Negatieve vrijheid betekent de afwezigheid van belemmeringen. Iedere burger is vrij om minister president te worden. Er zijn geen wetten die dit verbieden. Positieve vrijheid heb je als je niet alleen niet belemmerd wordt iets te doen, maar bovendien daartoe in staat wordt gesteld, dus als je de opleiding kunt krijgen en jezelf verkiesbaar kunt stellen. Het onderscheid tussen beide opvattingen heeft ingrijpende politieke consequenties. Rechtse partijen leggen de nadruk op negatieve vrijheid, want ze willen dat de overheid zich zo min mogelijk met het leven van de burgers bemoeit. Het gevolg is dat niet alle burgers gelijke toegang hebben tot onderwijs. Als je het niet kunt betalen, heb je gewoon pech, of je moet maar veel bijbaantjes nemen. Linkse partijen voelen zich verantwoordelijk voor het scheppen van gelijke kansen voor elke burger. Zij willen graag dat de overheid zich hiervoor inzet.
Waarom oorlog?
Waarom voeren mensen oorlog? Er is geen lol aan, het geeft een hoop rommel en het is erg ongezond. In een recent verschenen boek – Waarom we vrede willen maar oorlog voeren – proberen een archeoloog, een historicus en een evolutiebioloog een antwoord te vinden op deze zeer actuele vraag. Er zijn in het verleden trouwens wel eens eerder suggesties gedaan voor een antwoord. Zo zou oorlog in de menselijke genen zitten of een manier zijn van de evolutie om de zwakkeren geen nakomelingen te laten krijgen, of een soort straf van God. Al deze suggesties zijn echter niet gebaseerd op feiten en dus vonden de schrijvers het hoog tijd voor een wetenschappelijk onderzoek.
Een handleiding tot wereldburgerschap
Marc Van den Bossche (1960), hoogleraar cultuurfilosofie aan de Vrije Universiteit Brussel, bezocht enkele jaren geleden een filosofisch congres in het Zuid-Afrikaanse Bloemfontein. Daar hoorde hij namen van auteurs waar hij nog nooit eerder van had gehoord. Met een schrik realiseerde hij zich dat hij de afgelopen 45 jaar, waarvan hij 35 jaar aan de universiteit werkte, geen enkel boek van deze auteurs was tegengekomen. Hij had het gevoel dat hij in een soort koker had geleefd en zich dus geen wereldburger kon noemen.
Zenmummies
Iedereen die met zenmeditatie begint krijgt, onverbiddelijk de vele verhalen te horen die over de grote zenmeesters worden verteld. Een van de bekendste verhalen is dat van het koksmaatje Huineng of kortweg Neng, zoals Kuiken hem noemt. Er bestaan verschillende versies van het verhaal. Het vertelt hoe Neng, die leefde van 638 tot 713, als jongen op een keer iemand de Diamantsutra (Vajraccedikasūtra) hoorde opzeggen. Hij kreeg op slag het verlossende inzicht en reisde vervolgens naar het Oostelijk Meditatieklooster in Huangmei waar de abt de beroemde Hongren [弘忍 ] was. Daar vroeg hij om als monnik toegelaten te worden. Hongren was een beetje verbaasd en was niet erg geneigd om aan dit verzoek te voldoen. Uiteindelijk was Neng een Klao, een barbaar uit het zuiden en hij had totaal geen opleiding gehad. Hij kon niet eens lezen
Herenleed
De uitgeverij Otheo Books heeft het plan opgevat om een serie boeken op de markt te brengen met dialogen van bekende mensen. In een recent boek komen de Belgische theoloog Peter Schmidt en de filosoof Jean Paul van Bendegem aan het woord. Ze spreken met elkaar over wat zij beschouwen als de belangrijkste levensvragen. Het feit dat een gesprek over deze vragen in een boek wordt uitgegeven, bewijst dat ze ook verwachten dat veel mensen in het Nederlands taalgebied deze levensvragen interessant vinden.
De beenderen van de Boeddha
Aan het eind van de Mahāparinibbānasutta wordt de crematie van de Boeddha beschreven en ook wat er met de overblijfselen van het lichaam van de Boeddha is gebeurd. Er waren verschillende partijen die deze opeisten. De brahmaan Droņa deelde de as op in 8 delen en gaf elk van de eisende partijen een deel. Elk van deze 8 delen zou worden ondergebracht in een stoepa die daarvoor gebouwd zou worden en waar pelgrims de Boeddha zouden kunnen vereren. Droņa bouwde zelf een stoepa en een 10e partij bouwde een stoepa in Papphalivana voor de resten van de lijkkist.
Het wezen van het christendom
Het grootste struikelblok is ook bij Feuerbach de theodicee, de vraag hoe een goede almachtige God de mens aan zo’n aards tranendal kan onderwerpen. Deze vraag verdwijnt zodra je inziet dat God niets anders is dan een projectie van de mens. De theologie wordt zo een antropologie. De eigenschappen van God kunnen dan worden verklaard uit de voorkeuren en neigingen van de mens. Zo kun je ook de obsessie met wonderen in het christendom begrijpen.
Spel als reis door de kosmopolis
Het boek vraagt ook wel degelijk een zekere instemming van de lezer. Het is geschreven vanuit zekere veronderstellingen over de wereld, veronderstellingen die we aantreffen in de antroposofie, in de verschillende vormen van creatieve therapie en in de psychologie van Carl Gustav Jung. Hoewel de boodschap universeel pretendeert te zijn, zal een boeddhist of een moslim bijvoorbeeld zich niet in alle delen van de tekst kunnen vinden. De eenheid, die noodzakelijkerwijs wordt beschreven vanuit een helikoptervisie, vraagt bovendien een zekere afstandelijkheid en beïnvloedt de interpretatie van de verschillende filosofen en religies.
Een diepgaand onderzoek naar de praktijk van boeddhistische meditatie
Na de dood van de Boeddha ontstond er veel discussie en twijfel over wat nu precies jhāna is. Aan deze discussies is nog steeds geen einde gekomen. Het begint al met de vaststelling dat het begrip samādhi ook al voor het boeddhisme bestond en nog steeds ook in andere kringen met een andere betekenis wordt gebruikt. Het betekent in het boeddhisme meestal zoiets als concentratie of verzonkenheid. Shankman omschrijft het als “een geest die kalm en stabiel is en die niet wordt afgeleid” (a mind that is calm and settled without distraction). Er zijn verschillende meningen over hoe diep je verzonkenheid moet zijn. Moet je niet verder gaan dan voorverzonkenheid (acces concentration), of moet je de vier jhāna’s helemaal doorlopen? De leraren de methode van het inzicht of vipassana voorop stellen neigen tot het eerste, anderen vinden echter dat een diepe verzonkenheid onmisbaar is voor fundamenteel inzicht.
Boeddhisme en psychotherapie
Kan de leer van de Boeddha ons helpen bij geestesziekten? Enerzijds heeft de Boeddha meerdere malen benadrukt dat zijn leer er niet een is van deze wereld. Hij had zelf alle banden met de wereld verbroken voordat hij aan zijn verlossingsweg begon. Dit was niet omdat hij een trauma had, maar omdat hij niet meer afgeleid wilde worden door alledaagse problemen. Zijn belangrijkste leerlingen waren daarom allemaal monniken en later nonnen. Aan de andere kant wordt de Boeddha ook wel eens de grote heelmeester genoemd en hebben de laatste decennia psychotherapeuten zich laten inspireren door met name de boeddhistische meditatievormen, vooral in de Verenigde Staten. Je zou je kunnen afvragen of dit geen oneigenlijk gebruik is, of niet meditatie wordt gereduceerd tot een trucje om tot rust te komen.
