In dit boek gaat het om het leven. Het gaat, tussen de bedrijven door althans, om het leven als dansen, vertellen, oogsten, nadenken en handelen. Het gaat om natuurlijke verbanden die het fundament van ons leven vormen: zeeën, bossen, wolken, bodems en de lucht die we inademen. Maar het gaat voornamelijk om het leven in een specifiek opzicht: de bevrijding van kapitalistische heerschappij. Deze bevrijding is geen overdreven pretentie, maar een dringende opgave. Want het kapitalisme vernietigt het leven. De bevrijding van kapitalistische heerschappij is meer dan alleen maar pretentie, omdat ze al op verschillende manieren plaatsvindt. We beleven een revolutie voor het leven. Sinds een jaar of tien zien we een nieuw type protest. Dit protest is noch een heropleving van de sociale revoluties van meer dan 100 jaar geleden, noch een voortzetting van de burgerrechtenbewegingen van de afgelopen 50, 60 jaar. Deze nieuwe vormen van verzet gaan uit van een mobilisering voor acuut bedreigd leven, gezamenlijk behartigd en solidair georganiseerd leven (bladzijde 19).
De strijd
Eva von Redecker strijdt voor de levenden tegen de levensvernietiging. Alle vormen van levensvernietiging vat ze samen onder de term “kapitalisme”. Het kapitaal groeit immers ten koste van de wereld. Dit is natuurlijk niets nieuws, de meeste lezers zullen zich het lied nog wel herinneren: “Mensen noem elkaar geen mietje, vroeg of laat zing je allemaal, allemaal hetzelfde liedje, ‘t Is de schuld van ‘t kapitaal”. Von Redecker laat er echter haar eigen analyses op los. Een belangrijke oorzaak is volgens haar dat het begrip “eigendom” een bepaalde betekenis heeft gekregen, namelijk het recht om met wat je hebt te doen wat je wilt. Het doel van het kapitalisme is uitbuiting en om uit te buiten brengt het kapitalisme een scheiding aan tussen koopwaren en afval en tussen productiviteit en nutteloze tijd. De dagen van het kapitalisme zijn echter volgens Von Redecker geteld: er breekt een nieuwe tijd aan. Onder de noemer “revolutie voor het leven” breng ik een onvolledige reeks politieke groeperingen samen die ik als voorbeelden van verzet tegen de kapitalistische zaakheerschappij beschouw. Ik leg deze protestvormen echter niet alleen uit als verzet tegen misbruik en afscheiding, maar ook als anticipatie op een andere orde (bladzijde 24).
In een lange uiteenzetting van meer dan honderdvijftig pagina’s legt Von Redecker uit wat de desastreuze gevolgen zijn die het kapitalisme voor de mensheid heeft teweeggebracht. De negen hoofdstukken hebben allemaal een ander thema, namelijk: Beheersen, Exploiteren, Uitputten, Vernietigen, Revolutie, Redden, Regenereren, Delen en Verzorgen.
Geschiedenis
Het kapitalisme is langzamerhand gegroeid. In de middeleeuwen was het eigendom gebonden aan min of meer ongeschreven regels, het was zoiets als beheer: de grootgrondbezitter moest zorgen voor de lijfeigenen die op zijn land woonden. In de moderne tijd is de mens echter geïndividualiseerd en is zij als eigenaar vrij om alles te doen met haar bezit wat zij wil. Dit leidde er onder andere toe dat slaven werden beschouwd als een soort dingen. Ze noemt dit verdinglijking, zie bladzijde 35.
Het individualisme geeft aanleiding tot het bestaan van een soort pseudobezit. Von Redeker noemt dit fantoombezit, het is als fantoompijn: het lichaamsdeel is geamputeerd, maar je voelt het nog wel. Het is bezit binnen een wettelijk of regelgestuurd kader, waarbij de eigenaar wel individuele rechten heeft, maar waarbij de uiteindelijke macht toch bij anderen ligt. De slaaf wordt eerst bevrijd, maar wordt vervolgens werknemer en als zodanig uitgebuit. Een ander voorbeeld is het mobieltje: het is je eigen bezit, maar de programmatuur en de verbindingen worden beheerst door grote bedrijven en zonder dat is het ding waardeloos. Het is dus jouw fantoombezit en de bedrijven hebben het als hun fantoombezit.
Von Redecker toont, net als Marx overigens, een zekere heimwee naar de middeleeuwen. Volgens haar is het met de Franse filosoof Descartes (1596-1650) allemaal misgegaan. Deze maakte, zoals bekend een strikte scheiding tussen lichaam en geest. Zo kwam er ook een strikte tegenstelling tussen burger en arbeider, uitbuiter en uitgebuite. Het volk is het lichaam, de kapitalist is de geest.
De armoede maakt bandeloos, de bandeloosheid behoeft discipline. De arbeidskracht als opgeschort zelfeigendom is daarom altijd al het fantoombezit van de burgerlijke maatschappij geweest. Deze maatschappij verbergt haar gewelddadigheid door haar werkende maar onvermogende leden zogenaamd niet te beroven. De arbeider wordt niets ontnomen, hij wordt opgeleid en tewerkgesteld. En ziet! – De rijkdom groeit. In handen die niet gewerkt hebben (bladzijde 76).
Geen compromissen
Von Redecker legt alle schuld van de milieuproblematiek bij het kapitalisme. Dit … verkwist het leven: het eigendom richt omheiningen op waarbinnen men gewetenloos tekeer kan gaan. De exploitatie verrijkt het kapitaal en strooit in alle windstreken giffen en afvalgassen rond. Onze arbeid put zichzelf en wat hem in handen komt uit. Wij zijn allemaal ingesponnen in de verwoesting van de aarde. Het kapitalisme, de zakelijke zaakheerschappij, is onze levensvorm. Een andere hebben we niet, schrijft zij op bladzijde 89. Daarom is de strijd tegen het kapitalisme een strijd voor het leven.
Ze verwijst naar Hannah Arendt, die in haar boek De menselijke conditie wijst op de invloed van het christendom. Dit legt immers de nadruk op het ware geluk in een ander leven voorbij deze wereld. Zij vermeldt niet dat dit ook het geval is bij de andere religies die uit het Midden-Oosten komen. In elk geval beschuldigt zij het kapitalisme van “wereldverlies” (bladzijde 105). Daarom wil zij stapje voor stapje de wereld weer in ere herstellen.
De onmogelijkheid van een plotselinge omslag moet niet leiden tot wanhoop aan de revolutie. Want deze hoeft niet noodzakelijk voorgesteld worden als een grote kaping. Geen groot kantelpunt waarop er opeens koppen rollen – “ik ben koning, ben koning geweest”, maar een langzame doch alomtegenwoordige reorganisatie van het dagelijkse leven. Een “revolutie voor het leven” die de kapitalistische vernietigingswoede de pas afsnijdt, gebaseerd op een “leven voor de revolutie”. Daarmee wordt juist geen heldhaftige opoffering bedoeld, maar een gestage, dagelijkse oefening (bladzijde 138).
In het hoofdstuk Revolutie betoogt zij dat dit proces al geruime tijd aan de gang is. Er is volgens haar een nieuwe vorm van activisme en een nieuw soort sociale beweging, deze komen allemaal samen als een strijd voor het leven.
Solidariteit vindt Von Redecker heel belangrijk. Dit staat altijd in dienst van het leven en zij verbindt dit met wederzijds begrip en verlangen naar vrijheid (bladzijde 197).
Zij stopt hier echter niet en gaat door tot het uiterste. Na een pleidooi voor een economie van het geven komt zij met het voorstel om het geld af te schaffen en alles gratis te maken (bladzijde 233). Het gezin moet er ook aan geloven. Wat het gezin voor veel mensen zo aantrekkelijk maakt is meer dan de pioniersfantasie. Het gezin is niet alleen het privé territorium, maar in het gunstige geval ook een schuilplaats en een warm nest. Het is de enige plek waar mensen jarenlang worden verzorgd zonder te hoeven betalen. Om deze enclave draaiende te houden gaan we zonder morren naar ons werk. En als het toch te benauwd wordt, zijn we de markt wel tot twee keer dankbaar, omdat we uit elkaar kunnen gaan en voor onszelf kunnen zorgen (bladzijde 206).
De feministische revolutie spoelt de fortificaties van de zaakheerschappij weg, maar niet om het leven te overmeesteren. Ze bevrijdt de individuen, groepen en gemeenschappen van het zwaard en de libertymachine, opdat de dusver geïsoleerde solidariteit tot wasdom kan komen. Alle moederliefde is een verlangen naar communisme (bladzijde 208).
Von Redecker wil zelfs het eigendomsrecht afschaffen, alles zou aan ieder moeten toebehoren, op voorwaarde dat ieder er ook verantwoordelijk voor moet zijn. De angst voor tegenstanders van eigendom is eigenlijk een angst voor het ongeremde geweld van eigenaren. De eigendomsfixatie kadert enkel in wie waar het recht op vernietiging en misbruik heeft. Wie deze grenzen overtreedt, permitteert zichzelf volmachten die aan anderen waren toegezegd (bladzijde 234).
Maar hoe moet het nu verder?
De revolutie voor het leven schaft dus het eigendom niet af maar herschept het. Dat vergt intussen andere operatie: mensen moeten van het fantoombezit worden losgemaakt. De fictie dat je een tot eigendomsobject gedegradeerde uitsnede van het leven ongestoord je wil kunt opleggen, moet ophouden ‘Deze fictie ontneemt mensen de status van persoon en de lucht om te ademen, ze verandert lichamen in een geseksualiseerd jachtterrein, ze maakt van onmisbare arbeid wegwerpartikelen, ze steelt land en holt de aarde uit. Om het eigendom te herscheppen moeten niet alleen hekken neerhalen. We moeten het fantoombezit van zijn sokkel halen en op gelijke voet met elkaar omgaan (bladzijde 239-240).
Een dergelijke radicale omwenteling lijkt echter in de echte wereld weinig kans te maken. Von Redecker lijkt zich niet te willen laten hinderen door enige vorm van realisme. Ze haalt vol bewondering andere radicale auteurs aan, zoals bijvoorbeeld op bladzijde 186 de Afro-Amerikaanse schrijver Audre Lorde, die zichzelf omschrijft als een “black lesbian feminist mother poet warrior”. Bij deze eigen roem zou de lezer zich kunnen afvragen of dit niet meer theater is en bokito-gedrag, dan serieuze filosofie. Ik heb Von Redecker trouwens ook niet op enige zelfreflectie kunnen betrappen.
In feite komt haar filosofie neer op een pleidooi voor een terugkeer naar een nomadische ethiek. Daarmee sluit ze aan bij de opvatting van Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778), zoals in 1754 neergeschreven in zijn “Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes” (Vertoog over de oorsprong en de basis van de ongelijkheid tussen de mensen”). Rousseau wilde terug naar de tijd voordat iemand het stukje land waarop hij woonde tot eigendom verklaarde. Op bladzijde 246 citeert Von Redecker dan ook instemmend een Indiaanse spreker die verklaart dat het land nooit iemands eigendom is geweest en of mag worden. Ze gaat echter verder, want niet alleen het land, maar ook alle productiemiddelen moeten gemeenschappelijk worden (bladzijde 256). Het privébezit mag ook verdwijnen, want dat trekt de dingen los uit hun samenhang en verdinglijkt ze. Het kapitalisme is in haar ogen onzindelijk, het laat zijn afval overal vallen en doet vervolgens alsof het niet bestaat.
Von Redecker schrijft boeiend, maar ook vrij obsessief. Er moet bij haar van alles en het is me alleen niet duidelijk of dit een müssen is of een sollen, dat wil zeggen een noodzaak of een bevel. Bovendien komt ze nogal vaak met beschuldigingen tegen personen, op grond van hun behoren tot een ras of gender, alsof dit de oorzaak zou zijn van alle misstanden. Zo schrijft ze op bladzijde 101: Als de kerels iets naar de knoppen hebben geholpen, mag een vrouw komen opdraven. Moeder Aarde zal het wel voor ons opruimen. Ze geeft ook de schuld aan “witte mannen”. Dat misstanden de schuld zouden zijn van een bepaald ras of gender is niet alleen gevaarlijk, ze levert er bovendien geen enkel argument voor. Het boek slingert hierdoor heen en weer tussen een filosofische uiteenzetting en een soort lange column. De inleider Thijs Lijster ziet in haar een voortzetting van de Frankfurter Schule, maar deze riep op tot een revolutie en was daarom utopistisch. Von Redecker beschrijft een revolutie en kan zich daarom geen luchtfietserij veroorloven.
Haar prozastijl is vaak wat gezwollen en deed me denken aan die van Peter Sloterdijk en bij tijd en wijlen aan de opera’s van Wagner. Daarbij is ze soms niet meer te volgen, zoals bijvoorbeeld op bladzijde 71: Vanaf de 18e eeuw culmineren deze ontwikkelingen in de disciplinering van productieve lichamen. De burgerlijke maatschappij is als het ware werkpaard om de hoeveelheid tijd van de werkenden heen gereden. Inmiddels beschrijven wij allemaal dag na dag dezelfde cirkel. Ik vermoed dat de vertalers Peter Huijzer en Jan Sietsma hier ook moeite mee hadden, maar ze geven geen verklarende noten.
Niettemin blijft het een spannend boek dat tot nadenken stemt, als we ons maar realiseren dat deze aarde en deze mensheid de enige zijn die er zijn en dat we van beide moeten leren houden, ondanks alle gebreken.
Geef een reactie