Wat heeft de Boeddha werkelijk onderwezen? En hoe verhoudt wat wij vandaag ‘boeddhisme’ noemen zich tot wat in de vroegste leerredes als Dhamma naar voren komt?
Het zijn vragen die gemakkelijk kunnen uitlopen op een zoektocht naar een vermeend zuiver boeddhisme, ontdaan van alles wat er in de loop van vijfentwintig eeuwen aan zou zijn toegevoegd. Voorbij Boeddhisme — Naar het hart van Dhamma kiest een voorzichtigere en interessantere weg. Het boek erkent dat de leer van de Boeddha ons uitsluitend via historische overlevering heeft bereikt. Een onaangetaste Dhamma, los van die geschiedenis, is voor ons niet toegankelijk. De vraag is daarom niet eenvoudig wat ‘oorspronkelijk’ en wat ‘later’ is, maar welke functie de verschillende elementen van het onderricht vervullen.
Daarmee verschuift ook het criterium waarmee naar de geschiedenis van het boeddhisme wordt gekeken. Doctrines, instituties en praktijken worden niet beoordeeld op ouderdom of gezag, maar op hun bevrijdende functie. Dragen zij bij aan het begrijpen van dukkha, aan het doorzien van de voorwaarden waardoor dukkha ontstaat en uiteindelijk aan het beëindigen ervan?
Dat uitgangspunt vormt de rode draad door het boek.
Guy Dubois begint bij de vroegste leerredes en probeert daarin het proces bloot te leggen die volgens hem aan de Dhamma ten grondslag ligt. Niet het vestigen van een geloofssysteem of een metafysische verklaring van de werkelijkheid staat centraal, maar een praktisch onderzoek: dukkha herkennen, het ontstaan ervan onderzoeken, de mogelijkheid van beëindiging zien en de weg naar die beëindiging beoefenen.
Van daaruit volgt het boek de lange historische weg van Dhamma naar boeddhisme. Mondeling overgeleverd onderricht wordt tekst; teksten worden verzamelingen en canons; uitleg groeit uit tot doctrine en systematiek. Wanneer de Dhamma nieuwe culturen binnengaat, neemt hij nieuwe talen, begrippen, rituelen en symbolen in zich op. Gemeenschappen ontwikkelen structuren en gezagsverhoudingen. Traditie wordt ook identiteit.
De auteur presenteert dat proces niet als verval. Dat is een belangrijke kwaliteit van het boek. Zonder overlevering, organisatie, interpretatie en institutionele continuïteit zouden de vroegste teksten waarschijnlijk niet bewaard zijn gebleven. Traditie is niet de vijand van Dhamma; zij is juist de drager geweest waardoor de Dhamma de eeuwen kon overbruggen. Maar wat een leer bewaart, kan die leer tegelijkertijd mede vormgeven.
Daar bevindt zich de centrale spanning van Voorbij Boeddhisme.
Wanneer wordt een hulpmiddel een doel op zichzelf? Wanneer wordt een aanwijzing een leerstelling die verdedigd moet worden? Wanneer wordt vertrouwen afhankelijkheid van gezag? Wanneer wordt een bevrijdende weg een identiteit waaraan men zich vastklampt?
Ook de moderne westerse omgang met het boeddhisme ontsnapt niet aan dat onderzoek. Secularisering, mindfulness, psychologie, therapeutische toepassingen en persoonlijke ontwikkeling hebben delen van de boeddhistische traditie toegankelijk gemaakt voor mensen die zich nooit tot een religie zouden wenden. Het boek ontkent de waarde daarvan niet. Het stelt steeds opnieuw dezelfde functionele vraag: blijft de beëindiging van dukkha het uiteindelijke oriëntatiepunt, of is zij ongemerkt vervangen door andere doelen, zoals stressvermindering, welzijn of zelfontwikkeling?
De titel Voorbij Boeddhisme drukt dan ook geen afwijzing van het boeddhisme uit. ‘Voorbij’ betekent hier: door de historische vormen heen blijven onderzoeken wat de bevrijdende gerichtheid van de Dhamma dient — en wat niet — en zo telkens terugkeren naar de kern die in de vroegste leerredes zichtbaar wordt.
In het laatste deel wordt dit proces toegespitst. Wat kan worden losgelaten zonder dat het hart van de Dhamma verloren gaat? Culturele vormen, sektarische identiteit, metafysische systemen, rituelen, doctrines en organisatorische structuren kunnen allemaal betekenis en waarde hebben. Maar geen ervan wordt door Dubois als het onmisbare hart van de Dhamma beschouwd. Beslissend blijft de vraag of zij de bevrijdende functie van de Dhamma dienen — of uiteindelijk vooral zichzelf.
Wat dan wel?
Het antwoord voert terug naar de kern: het zorgvuldig onderzoeken van de ervaring zelf. Niet om een nieuwe theorie over de werkelijkheid te construeren, maar om rechtstreeks te zien hoe dukkha ontstaat, waardoor het in stand wordt gehouden en hoe het kan ophouden.
Daarmee keert het boek aan het einde terug naar de vraag waarmee het begon. Wat de Boeddha precies heeft gezegd, kan nooit volledig buiten de geschiedenis om worden vastgesteld. Maar wat de vroegste leerredes aanwijzen, kan volgens Dubois nog altijd worden onderzocht.
Juist daarin schuilt ook de uitdaging van Voorbij Boeddhisme. Het onderzoek richt zich niet alleen op wie gezag ontleent aan traditie, maar evenzeer op wie zich graag ‘seculier boeddhist’ noemt, op wie mindfulness tot psychologische techniek heeft gemaakt, en uiteindelijk op de auteur en de lezer zelf. Want wanneer werkelijk niets buiten het onderzoek wordt gehouden, kan ook de eigen opvatting over wat de ‘ware Dhamma’ is geen onaantastbare positie innemen.
Daar ligt juist de kracht van dit boek. Het vraagt niet dat de lezer een nieuwe interpretatie aanneemt ter vervanging van een oude. Het brengt het criterium voortdurend terug naar de vraag waarvoor de Dhamma volgens de vroegste leerredes bedoeld is: leidt dit tot het begrijpen en beëindigen van dukkha?
Na de lange historische weg van Dhamma naar boeddhisme te hebben gevolgd, eindigt het boek niet met een nieuwe definitie van boeddhisme. Het keert terug naar de eenvoud waarmee het begon.
Met een uitnodiging:
Kijk aandachtig.
Onderzoek zorgvuldig.
Zie de dingen zoals zij zijn.
Zoals steeds stelt de auteur dit boek gratis digitaal ter beschikking van de lezers van het Boeddhistisch Dagblad. Hiervoor volg je deze link. Wie liever een gedrukt exemplaar in handen neemt, kan dit tegen betaling bestellen bij de boekhandel of de geëigende internetkanalen.
________
Siebe zegt
Ik denk dat het beoordelen van het slagen van het einde van dukkha toch ook visie vereist en niet alleen maar de persoonlijke ervaring van het verminderen of wegvallen van onzekerheid, angst, stress. Het vereist denk ik toch vooral Boeddhas visie over wedergeboorte. Een diepere visie op het leven.
Want het oplossen van onzekerheid, angst, stress, geestelijke nood kan zoveel verschillende gronden hebben, en mensen van hele verschillende religies of zienswijzen realiseren het ogenschijnlijk. Maar het kan toch ook niet zo zijn dat het niet uitmaakt hoe je dat realiseert, als je het maar realiseert? Zou de Boeddha daar mee akkoord zijn. Lijkt mij niet.
In de Pali overlevering is het van belang hoe je het realiseert. De vrucht komt na een hele specifieke we afgelegd te hebben zeg maar, een specifieke training, specifieke inzichten etc. Bevrijding is een bevrijding door wijsheid en bijvoorbeeld niet door geloof. Maar sterk geloof kan wel degelijk tot vrede en het einde van nood lijden. Maar is dat dan dezelfde vrucht?
Ik denk niet dat je dat kunt zeggen.
Daarom denk ik dat je toch wel erg voorzichtig en terughoudend moet zijn om alleen maar af te gaan op het resultaat, op wat je ogenschijnlijk ziet, op wat de ogenschijnlijke vrucht is van iemands geloof, Pad, een levensvisie, levenswandel is. Het alleen maar op het uiterlijke beoordelen lijkt me niet handig.