Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Veel antropologen beschouwen het animisme als de oerbron van alle religies. Mensen die het animisme aanhangen, gaan ervan uit dat niet alleen mensen een geest hebben maar dat werkelijk alles begeesterd is. Dat wil zeggen: ook dieren, planten, insecten, bergen, waterstromen, rotsblokken, planten en zelfs teddyberen. In IJsland vindt men het normaal dat de wegenbouwer een weg om een rotsblok heen aanlegt (inplaats van dat ding op te blazen), omdat aangenomen wordt dat een of andere geest het rotsblok bewoond. Animisme gaat verder dan het vermenselijken van natuurlijke manifestaties. De mens is zelf een manifestatie van de natuur! Dat een mens beschikt over een brein om iets te kunnen bedenken, handen om iets mee te kunnen maken, en een stem om zich te laten horen, is fijn (voor de natuur?), maar dat betekent niet dat alleen mensen – en misschien nog een paar slimme dieren – een geest hebben.
Naast de bekende koan “heeft een hond boeddhanatuur” zou een animistische koan kunnen zijn: “heeft X geest”. Voor X mag je naar believen alles invullen, bijvoorbeeld: deurbel, kiezelsteentje, regenwolk, stok, staartje, theelepel, wc-bril, tube tandpasta of wat je maar wilt. Er rijst een vraag: wat is dat dan … geest? Wil je een eerlijk antwoord? Ok: daar heeft tot op heden nog geen enkele wetenschapper een sluitend antwoord op. Er zijn mensen genoeg die menen dat wel te weten, maar onderling zijn al die ‘weters’ het lang niet eens.
Inplaats van ‘geest’ kun je misschien beter spreken over ‘bewustzijn’. Wanneer ‘bewustzijn’ een ziel wordt, of een geest, een zelf of een atman of wat dan ook, laat ik in het midden (al weet ik niet eens waar dat midden dan ligt). Ik ga er van uit dat er altijd sprake van ‘bewustzijn’ moet zijn eer er van zoiets als een ziel, geest, zelf of atman sprake kán zijn, want wat stelt een ziel, geest, etc. zonder enig bewustzijn eigenlijk voor?
Om duidelijk te maken wat ik bedoel neem ik licht als voorbeeld. In het absolute stikdonker geeft een gloeiende spijker al licht! Tegenover de zon valt zo’n gloeiende spijker echter volledig in het niet. Overdag zie je een gloeiende spijker gemakkelijk over het hoofd. Zeker als de zon schijnt. Niemand zal evenwel ontkennen dat zowel de gloeiende spijker als de zon licht geven. Ga je een bouwmarkt in, dan kun je daar lampen kopen: van nachtlichtjes – voor in het stopcontact – tot bouwlampen. De hoeveelheid licht die deze lichten leveren, drukt men uit in lumen. 1 lumen is heel weinig… 10.000 lumen is al best veel (voor bouwlampen). De zon levert per dag gemakkelijk 1028 lumen. Dat is dus 10.000.000.000.000.000.000.000.000.000 lumen. Daar is de felste en krachtigste bouwlamp helemaal niks bij. En nu ‘bewustzijn’… Net zoals men voor lampen (en de zon) een eenheid heeft om de lichtsterkte mee aan te geven (‘lumen’), zou het aardig zijn om ook voor bewustzijn een eenheid te bedenken. Ik stel de letters Cs voor, van het Latijnse Conscientia. 1 Cs zou dan de geringste mate van bewustzijn zijn. Ik stel mij voor dat dat overeen zou kunnen komen met het bewustzijn van een zandkorreltje. Stelt bijzonder weinig voor! Maar ook al stelt iets bijzonder weinig voor, het is er wel! En laten we dan eens opperen dat God op ieder willekeurig moment 10.000.000.000.000.000.000.000.000.000 Cs heeft, dus evenveel als de zon per dag aan lumen geeft… dan zit de mens daar ergens tussen in. Dan zitten dieren, planten, insecten, bergen, waterstromen, rotsblokken, planten en zelfs teddyberen zeer waarschijnlijk lager dan de mens op de schaal tussen zandkorrel en Onze Lieve Heer. En wie weet zitten engelen, deva’s, sommige ‘geesten’ – en wat al niet – hoger op diezelfde schaal. Alles heeft dan bewustzijn, zij het de een wat meer dan de ander… Hoeveel Cs is er dan nodig om van een ziel, geest, zelf, god of Universeel Bewustzijn te kunnen spreken? Ik heb geen idee. Echt niet. Het enige is dat het helemaal niet zo gek is om ervan uit te gaan dat alles ‘begeesterd’ is.
(Wordt vervolgd)
Geef een reactie