De Japanse zenboeddhist Hisamatsu Sin’ichi (1889-1980) vond de duizenden koans (zenraadsels) die de zentraditie in de loop der eeuwen heeft opgehoest maar verwarrend.
Volgens hem komen ze allemaal op hetzelfde neer en kunnen we ze beter vervangen door één enkele koan, de zijne natuurlijk, die hij schaamteloos de fundamentele koan noemde.
In het Japans klinkt die zo: Dō shitemo ikenai to sureba, dō suru ka?
De fundamentele koan is op verschillende manieren in het Nederlands vertaald, zowel naar de letter als naar de geest:
1. Als je niets kunt doen, als niets meer helpt, wat ga je dan doen?
2. Wat te doen als alles wat je uithaalt niets uithaalt?
3. Precies hier en nu, als niets lukt, wat doe je dan?
4. Waar ga je staan als je nergens meer kunt staan?
5. Waar ga je heen als je nergens meer heen kunt?
Zelf hou ik van kort, dus ik vertaal het zo:
6. Wat doe je als je niets kunt doen?
Nog korter:
7. Niets werkt, wat nu?
Koans – ik kan er niet mee zitten, maar jij misschien wel.
Hou je van een uitdaging, probeer het dan eens met deze, die zelfs je leraar nog niet heeft weten op te lossen:
8. De fundamentele koan werkt ook niet, wat nu?
9. Wat is de oplossing van een koan zonder oplossing?
10. Als je niets nastreeft, wat moet je dan met een koan?
11. Waarom zitten met een koan als het hele leven een raadsel is.
De elfde koan heeft geen vraagteken want de vraag stellen is het antwoord geven. Hij lijkt mij fundamenteler dan de fundamentele koan van Hisamatsu, daarom wou ik hem de fundamenteelste koan noemen, maar als ik straks een nog fundamentelere bedenk kan ik geen kant meer op.
Laat ik hem maar gewoon Koan Elf noemen. Als in spuit elf, je weet wel.
