Kan mindfulness overleven zonder het boeddhisme?

Het is een vraag die ik mij vaak gesteld heb. Er zijn momenten geweest waar ik dacht, zelfs hoopte, dat mindfulness een traditie op zich zou worden. Voor alle duidelijkheid, ik gebruik het woord mindfulness hier niet als vertaling van sati, maar als de naam van een globale beweging.

Hoe het begon

Jon Kabat-Zinn was niet de enige. Er waren mensen als Marsha Linehan, Ron Epstein, en vele anderen, waaronder mezelf, ieder met een lange boeddhistische meditatie-ervaring, gepassioneerd door hun beoefening. Mensen die dankbaar waren voor wat de beoefening hen gebracht had, en die beseften dat veel meer mensen hier baat zouden kunnen bij hebben.

Dus zij zochten naar middelen om wat hen geholpen had, toegankelijk te maken, ook voor mensen met ernstig psychisch of fysiek lijden die uit zichzelf nooit de weg naar de meditatie zouden gevonden hebben. Het boeddhisme heeft altijd naar vaardige middelen gezocht om mensen te helpen. Dat is waar het in het boeddhisme uiteindelijk om gaat.

De stille meditatie was de bron. Daaruit ontstonden praktijken als Mindfulness Based Stress Reduction en de vele varianten daarvan. Het woord mindfulness ging viraal. Dit leidde tot een brede acceptatie, eerst in de medische wereld, daarna in andere contexten.

Hoe het misliep

De hype heeft mindfulness wereldwijd op de kaart gezet, maar het was een tweesnijdend zwaard. Waar het eerst een vehikel was voor mensen met een meditatie-achtergrond, verplaatste de aandacht zich naar het vehikel op zich en verdween de oorsprong ervan, de stille meditatie, uit beeld.

Waar Kabat-Zinn nooit de nood gevoeld had om opleidingen te geven, werd die leemte snel ingevuld door anderen en ontstonden er overal opleidingsinstituten waar mensen gecertifieerd werden, door opleiders die zelf nooit door iemand gecertifieerd waren. Toen het, ooit door Kabat-Zinn opgerichte, Center For Mindfulness (CFM) een beetje noodgedwongen zelf opleidingen begon te geven, was het hek al lang van de dam en liep de wereld vol met ‘gecertifieerde’ mindfulnesstrainers.

Uiteraard waren daar veel bekwame mensen bij. Mensen met een intensieve meditatiepraktijk. Maar zeker niet iedereen. In vele opleidingen was het volgen van een stille retraite een voorwaarde voor certificatie. Maar dat zette de zaak op zijn kop. Mensen gingen mediteren, niet uit passie voor de praktijk, maar voor hun certificatie. Zo raakte mindfulness afgesneden van haar bron.

Waar staan we?

Er zijn een heel aantal positieve ontwikkelingen. De technieken en programma’s van mindfulness zijn ingeburgerd geraakt in verschillende contexten zoals de psychotherapie en het onderwijs. Mindfulness is niet meer weg te denken.

Er is ook een intense polemiek ontstaan rond mindfulness. Ook dat is gezond. Het behoedt ons voor sommige mistoestanden.

Maar de mindfulnessbeweging begint te verzanden. Groepen raken niet gevuld. Opleidingsinstituten bouwen af. Beroepsverenigingen verliezen hun aantrekkingskracht. De hype is voorbij. Misschien is ook dat een positieve ontwikkeling.

Wat nu?

Het antwoord is eenvoudig: terug naar de bron.

Daarom kan mindfulness niet zonder het boeddhisme. Het boeddhisme is geen religie in de zin waarin wij het woord religie spontaan verstaan. Het is geen geloof, maar een heterogeen geheel van teksten, beelden, praktijken en tradities, die niet bedoeld zijn om in te geloven maar die een ontzettend rijke bron van inspiratie zijn. Mindfulness heeft die inspiratiebron nodig. Meditatie is maar één van de vele praktijken in het boeddhisme, maar het is wel de praktijk waaruit mindfulness is ontstaan. Als je het van die bron afsnijdt, droogt het op.

Het boeddhisme heeft zich altijd aangepast aan nieuwe tijden en nieuwe culturen. Dat zien we nu ook hier gebeuren. Eigenlijk is mindfulness op zich daar al een voorbeeld van. Dat is een proces van lange adem. Jon Kabat-Zinn zei ooit dat we mindfulness moeten zien in een perspectief van 1000 jaar.

De MB-programma’s waren een interessante eerste stap. We moeten nu terug naar de bron, naar de passie voor de praktijk van de meditatie. We hebben geen nieuwe ‘opleidingen’ nodig, maar gepassioneerde professionals die hun ervaring kunnen delen met anderen. Op die manier kunnen we mensen inspireren om mindfulness op hun plek, in hun context vorm te geven.