Ik ben omdat wij zijn

Over jezelf worden in verbinding

Sommige zinnen zijn zo eenvoudig dat je er bijna overheen leest.

Ik ben omdat wij zijn.

Het is een gedachte uit de Afrikaanse Ubuntu-traditie. Een mens wordt niet mens in zijn eentje. Hij wordt mens door anderen. Door gezien te worden, gedragen te worden, erbij te horen — en door zelf van betekenis te zijn.

Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het gaat in tegen veel van wat wij zijn gaan geloven. Wij leren al vroeg dat we individuen zijn. We moeten onszelf ontwikkelen, bewijzen en redden. En als het moeilijk wordt, moeten we vooral “aan onszelf werken”.

Daar zit waarheid in. Natuurlijk hebben we een eigen binnenwereld. Natuurlijk zijn we verantwoordelijk voor ons leven. Maar als het individu losraakt van de gemeenschap, raakt er iets wezenlijks verstoord. Een mens wordt niet zichzelf in afzondering. Een mens wordt zichzelf in relatie.

Een kind ontdekt wie het is in de blik van de ander. In de stem die zegt: ik zie jou. In de armen die veiligheid bieden. In de ruimte waarin het mag spelen, vragen, huilen, proberen, falen en opnieuw beginnen.

Daar begint het authentieke deel in ons te leven. Dat deel wil voelen, ontdekken, groeien en zich uitdrukken. Maar het kan dat alleen goed doen als het niet voortdurend bang hoeft te zijn de verbinding te verliezen. Een kind heeft beide nodig: verbondenheid én ruimte om zichzelf te zijn. Als die twee samengaan, ontwikkelt zich een gezonde strateeg. Die helpt ons afstemmen, samenwerken, rekening houden, woorden vinden en ons aanpassen waar dat nodig is.

Maar als een kind voelt dat het de verbinding alleen behoudt door zichzelf in te houden, verschuift er iets. Dan wordt aanpassen geen soepel vermogen meer, maar noodzaak. Dan leert het kind: ik moet sterk zijn, niet lastig zijn, voldoen, mijzelf kleiner maken.

Op dat moment wordt de strateeg overlever.

De strateeg helpt het authentieke deel om in de wereld te leven.
De overlever probeert het authentieke deel te beschermen door het klein te houden.

Veel mensen dragen dat patroon hun leven lang mee. Van buiten functioneren ze goed. Ze werken, zorgen, lachen, regelen en dragen verantwoordelijkheid. Maar diep vanbinnen leeft soms een stille vraag:

Mag ik er zijn zoals ik werkelijk ben? Of alleen zolang ik voldoe? Die vraag is niet alleen psychologisch. Zij is ook spiritueel. Want zij raakt aan de kern van mens-zijn.

Ubuntu herinnert ons eraan dat wij geen losse eenheden zijn. Wij ontstaan aan elkaar. Wij worden zichtbaar in de blik van de ander. Maar Ubuntu betekent niet dat de groep belangrijker is dan de persoon.

Een ongezonde gemeenschap zegt: pas je aan, dan mag je erbij horen.
Een gezonde gemeenschap zegt: kom tevoorschijn, dan leren wij elkaar werkelijk kennen.

Misschien is dat precies wat onze tijd mist. We hebben veel voorzieningen, maar minder bedding. Veel deskundigheid, maar minder nabijheid. Veel systemen, maar minder gemeenschap. Het systeem vraagt vaak: wat is het probleem, welke diagnose hoort daarbij, welke professional is verantwoordelijk?

Maar misschien zouden we vaker moeten vragen:

Tot wie behoor jij?
Wie ziet jou?
Wie draagt jou mee?
Voor wie ben jij zelf van betekenis?

Dat zijn geen zachte bijvragen. Het zijn hoofdvragen. Daarom is Community Support voor ons nooit alleen een methode geweest. Het is een manier van kijken. Een mens is geen losstaand probleem dat opgelost moet worden, maar een levend knooppunt van relaties.

Als iemand vastloopt, moeten we niet alleen vragen wat er mis is met hem. We moeten ook vragen welke verbindingen beschadigd zijn, waar vertrouwen verloren ging en waar iemand opnieuw kan ervaren: ik hoor erbij en ik doe ertoe.

In die zin is Community Support Ubuntu praktisch gemaakt.

Heling begint niet alleen in therapiekamers, boeken of individuele oefeningen. Zij begint ook aan keukentafels, in buurten, vriendschappen, ontmoetingsplekken en gemeenschappen waar mensen elkaar opnieuw leren zien.

Misschien is de vraag daarom niet alleen: Hoe word ik mijzelf?

Maar dieper: Binnen welk wij kan mijn ik weer tevoorschijn komen?

Vragen om mee te nemen

Waar heb ik geleerd dat ik mij moest aanpassen om erbij te mogen horen?

Bij wie kan ik meer mijzelf zijn zonder de verbinding te verliezen?

Wie in mijn omgeving heeft misschien niet alleen hulp nodig, maar vooral het gevoel opnieuw van betekenis te zijn?

Wat zou er veranderen als we zorg niet begonnen bij het probleem, maar bij de vraag: tot wie behoort deze mens?