De Nederlandse slavernijgeschiedenis omvat veel meer en is veel omvangrijker dan alleen de trans-Atlantische slavenhandel tussen Afrika en de Amerika’s, betoogt journalist Leendert van der Valk in zijn recente boek Vergeten plekken vergeten mensen. Hij presenteert zijn boek in de vorm van een atlas van vergeten mensen en vergeten plekken van ons slavernijverleden. Dit artikel geeft een indruk van zijn actuele boek.
Ook rond de Indische Oceaan handelden Nederlanders in slaafgemaakten. Dit wordt geschat op grotere aantallen dan bij de trans-Atlantische slavenhandel. Bovendien kregen in de kolonies slaafgemaakten baby’s, die hierdoor automatische slaven waren. Onvrijheid werd volgens de koloniale logica immers doorgegeven via de baarmoeder. Hoeveel waren het er?
Geijkt verhaal
De Canon van Nederland laat de slavernij beginnen rond 1637 en eindigen in 1863. Rond 1637 veroverde de West-Indische Compagnie (WIC) Portugese bezittingen in Brazilië en in Elmina West-Afrika. Voor de afschaffing wordt verwezen naar 1 juli 1863 en naar 1873, omdat het tien jaar duurde voordat de wet praktijk werd. De Europese slavenhandelaren vervoerden zo’n twaalf miljoen slaven over de Atlantische Oceaan, waarvan 600.000 op Nederlandse schepen.
De wortels van onze Nederlandse geschiedschrijving liggen in de 19de eeuw. Het begint met de Gouden Eeuw en de strijd tegen de Spaanse tirannie. Leendert van der Valk citeert historicus Pepijn Brandon: ‘Slavernij werd uitzonderlijk gemaakt, als iets van een groepje handelaren tegenover al het goeds dat wij hebben gedaan in de koloniën.’ Nederlanders deden mee, omdat iedereen dit toch al deed. Door de bewering dat Nederland pas later deelnam aan de kolonisatie, bleef de Nederlands slavernij rond de Indische Oceaan buiten beeld. Historicus Reggie Baay schrijft:’ Anders dan rond de Atlantische Oceaan waren mensen bij de VOC geen handelsproduct, maar productiemiddel. Zij werden dus ook niet uitvoerig geadministreerd. In de specerijhandel was slavernij enorm belangrijk, maar bleef buiten zicht in Nederland.’
De economische benadering, met nadruk op de grote compagnieën draagt bij aan het idee dat slaafgemaakte Afrikanen gekocht werden om op plantages te werken. Miljoenen slaafgemaakte vrouwen verrichten arbeid en vaak op dezelfde plantages als de mannen. Veel speelde zich af in steden en in huishoudens. Wie op een slavenschip werd geboren, of in een kolonie, kon onzichtbaar blijven in archieven. ‘Door een nauwe blik op tijd, plaats en handeling is het frame ontstaan van ‘slavernijverleden = trans-Atlantische slavenhandel tussen 1637 en 1863.’ De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd vooral bestudeerd als handelscompagnie, maar was ook een ‘slaven verslindende machtsmachine’.
Nauwe mal
Al in 1598 kon het gretige Nederlandse publiek lezen over de ontmoeting in 1595 van de vier schepen van de Amsterdamse Compagnie van Verre onder de bevelhebber Cornelis de Houtman met de vijf Portugese slavenschepen van het Afrikaanse eiland Sao Tomé op weg naar Lissabon. Deze slavenschepen stonden onder leiding van Nederlandse admiraal Joris van Medemblick. De vracht was vijf ruimen vol ‘Suiker ende Swarten, meest vrouwpersonen.’ Adelborst Frank van der Does en andere journaalschrijvers van De Houtmans vloot noteerden de ontmoeting. Deze ontvoering van vrouwen van Sao Tomé naar Lissabon is de vroegste vermelding van slavenhandel onder Nederlandse leiding, voor zover bekend. ‘Maar het gekke is, ze staan in geen enkel overzicht van het slavernijverleden’, aldus Van der Valk.
De legendarische Zuidoost-Aziatische reis van De Houtman was de eerste en belangrijkste koloniale reis en geldt als het begin van ons land als koloniale grootmacht. De vrouwen van Sao Tomé ‘passen niet in de nauwe mal waarin het slavernijveleden is gegoten.’ Net als miljoenen mannen, vrouwen en kinderen die door Nederlanders in slavernij werden gehouden, verdwenen zij uit de geschiedenis.
Uitroeien en hervolken
Hoofdstuk 25b is getiteld Molukken – 1616. Voor de Heren XVII van de VOC waren de Molukse Banda-eilanden het voornaamste doel, schreven zij in 1608. De brief kwam er een klein jaar later aan. De kleine vulkanische eilandjes waren rijk aan het schaarse nootmuskaat en foelie. De Bandanezen handelden er sinds mensenheugenis al in. De VOC wilde letterlijk koste wat kost de nootmuskaateilanden bezitten. De Jan Pieterz. Coen, die in 1662 bekend zou worden als de Slachter van Banda zorgde hier hoogstpersoonlijk voor.
Zijn methode was: ‘destructie’ (uitroeien) en ‘herpeupleren’ met mensen van elders. Deze methode is sindsdien herhaald, in de 20ste eeuw, maar ook in onze tijd. ‘De Banda-eilanden zouden de plek worden waar de Nederlandse koloniale macht haar meest gruwelijke gezicht liet zien.’ Voorafgaande aan deze genocide van 1621 oefende de VOC al met massaslachtingen in 1616. De generale repetitie vond vijf jaar eerder plaats op het Banda-eilandje Paulu Ay. Eigenlijk begon het met de repetitie in 1615 op Siau, een eiland bij Sulawesi.
Nadat nootmuskaat onder monopolie was gebracht, deed de VOC hetzelfde met kruidnagels. In 1655 werd het schiereiland Hoamoal op West-Ceram ontvolkt om een plantagesamenleving op te bouwen. Bovendien vernietigde de VOC obsessief alle kruidnagel- en nootmuskaatbomen elders. Hoewel Nederland geschokt was door Coens optreden, was men tevreden met het resultaat waarvoor hij rijkelijk werd beloond. Hij werd de hoogste functionaris binnen de VOC, namelijk Gouverneur Generaal, de voorzitter van de in Batavia zetelende Raad van Indië.
Voor slaafgemaakten keek Coen eerst naar Madagaskar (boek hoofdstuk 19), maar wilde ze ook halen uit China (hoofdstuk 28), Ceylon (hoofdstuk 21) en Mozambique (hoofdstuk 18). Hij sloeg zijn eerste grote slag in India (hoofdstuk 22) waar zijn kapitein Suylensteyn van de Nieuw-Zeeland aan de Coromandelkust zijn laadruim vulde met 1167 mensen. Dit was niet eenmalig. Indiase arbeiders speelden na de afschaffing van de slavernij een cruciale rol bij het in stand houden van de plantage-industrie. Met een keer herbevolken was men er niet, dus bleef de VOC vanaf 1621 de slavenmarkten rond de Indische Oceaan afstruinen.
Vergeten mensen
Die 608.000 van de trans-Atlantische slavenhandel, meestal afgerond tot 600.000, zijn maar een klein deel van het Nederlandse slavernijverhaal. In hoofdstuk 30 doet de Leendert van der Valk een poging om te achterhalen om hoeveel het werkelijk gaat. Er waren 2 tot 2,5 miljoen mensen slaafgemaakt en verhandeld in Nederlands verband. Dit is de startpopulatie. Zij kregen kinderen die volgens de koloniale wet slaaf waren. Het is onmogelijk het aantal slaafgeborenen exact te berekenen, maar op basis van een eerste onderzoek voor Suriname is een betrouwbare benadering mogelijk. Dit levert op dat tussen 1595 en 1914 minstens tussen 3,3 en 5,3 miljoen mensen onder Nederlands bewind hebben geleefd. Tel daarbij de slachtoffers van de rooftochten en marsen naar de kust op dan gaat de schatting om 4,3 tot 6,3 miljoen mensen. Er is steeds gewerkt met de meest conservatieve aantallen om een minimum vast te stellen. De bladzijde 342 tot en met 349 lichten de schatting uitgebreid toe.
Opmerkingen
Op 1 januari 1860 werd slavernij officieel afgeschaft in Nederlands-Indië, maar er viel niets te vieren. Voor het overgrote deel van Nederlands-Indië was het een papieren zaak. Het had alleen effect op Java, Madura en de Banda-eilanden. Bovendien kwam op Java en sommige andere plaatsen het Cultuurstelsel van 1830 ervoor in de plaats. Dit was een andere vorm van uitbuiting en onvrije arbeid en leidde tot hongersnood. Slavernij ging door tot in de 20ste eeuw. De laatste plek waar de slavernij onder Nederlands gezag officieel bij wet werd afgeschaft was in 1914 op het eilandje Samir.
Bladzijde 351 tot en met 409 van het boek bevat het handige overzicht De Nederlandse slavenhandelsposten en koloniën in vogelvlucht. Het betreft bijvoorbeeld Nieuw-Walcheren (Tobago), Essequibo, Berbice en Demara (Guyana), Madagaskar, Mauritius, Ceylon en Bengalen.
In juli 2023 verscheen in BD het artikel Drie keer als slaaf verkocht in een vreemd land over Nederlanders in Noord-Afrikaanse slavernij. ‘In de 17de eeuw had ons land een groot aandeel in de trans-Atlantische slavenhandel, maar toen waren Afrikaanse én Nederlandse geroofde mensen beide handelswaar op Barbarijse slavenmarkten.’
Overpeinzing
Ook in de 17de eeuw werd in Nederland slavernij niet gezien als normaal, men vreesde het zelfs. Door Afrikanen en Aziaten te ontmenselijken, hun identiteit en cultuur af te nemen en hun bestaan als minderwaardig af te schilderen werd slavernij en kolonisatie mogelijk. Al jarenlang maakt extreemrechts op allerlei manieren migranten en vluchtelingen tot zondebok voor onze problemen. Omdat iedereen slachtoffer van ontmenselijking kan worden en wij dus ook, getuige de Tweede Wereldoorlog is het boek van Leendert van der Valk Vergeten plekken vergeten mensen een waarschuwing.
Geef een reactie