Gedetineerden maken al na vier jaar persoonlijke transformatie door

De Nederlandse criminologe Marieke Liem (1982), universitair docent aan de Universiteit Leiden, constateerde tijdens een onderzoek in de USA een persoonlijke transformatie bij Amerikaanse moordenaars. Een deel van haar promotieonderzoek deed ze in Boston in samenwerking met de universiteit van Harvard. De afgelopen 2,5 jaar onderzocht ze hoe het 75 Amerikaanse moordenaars verging na hun vrijlating. Liem hield open interviews van vier tot zes uur met deze moordenaars, die gemiddeld 25-30 jaar hadden gezeten voor een in de jaren 70 of 80 gepleegde moord.

Uit de interviews bleek dat ze na vier tot zeven jaar in de gevangenis een persoonlijke transformatie hadden doorgemaakt. Volgens Liem transformeerden ze van een persoon zonder normbesef, die geen rekening hield met anderen en alleen maar aan drugs en criminaliteit dacht, tot iemand die echt iets kan betekenen voor de samenleving. Bij sommigen was er sprake van een spirituele ontwaking , anderen werden geïnspireerd door een oudere mentor of hadden besloten dat ze moe waren van het leven dat ze leidden. Liem wijst er op dat uit eerder onderzoek naar voren is gekomen dat gevangenen die gemiddeld negentien jaar in een Amerikaanse gevangenis hebben gezeten, met ernstige psychische problemen kampen die ze voor hun detentie niet hadden..

Dus als je reïntegratie in de maatschappij een belangrijk doel vindt van straffen, zijn lange gevangenisstraffen dan wel zo nuttig, vraagt Liem zich af. Of verlangt de maatschappij iets anders van een straf ? Zoals iemand duidelijk maken: jij moet dat niet meer doen. Of de samenleving beschermen. Of vergelding. „Wat mensen willen van een straf”, zegt ze, „verschilt per misdrijf, maar ook per tijdsbestek. In de jaren zeventig was reïntegratie in de maatschappij een belangrijk doel. Maar die motivatie is de afgelopen tijd helemaal verschoven. Het gaat veel meer om harder straffen, langer straffen, vergelding. Amerika is wat dat betreft echt een voorloper.”

In de VS zit één op de honderd inwoners in de gevangenis; duizenden mensen zitten levenslang vast voor kleine vergrijpen. Zulke extreme straffen kennen we in Nederland niet. Reden genoeg voor Liem om haar onderzoek in Nederland te gaan herhalen. „Dan ga ik kijken naar mensen die in de jaren 70, 80 veroordeeld zijn tot een termijn van zeven tot twaalf jaar gevangenisstraf. Wat wij hier nog steeds zien als lang.” Die zijn dus sinds de jaren negentig weer op vrije voeten.

„Het voordeel is dat je dan een lange follow-up termijn hebt. Stel dat je een moord begaat op je twintigste en je komt vrij als je 27 bent, dan heb je in principe nog een heel leven voor je. Dan kun je de pilaren van sociale controle – werk, woning, wijf, en ik zet er ook graag een k van kind bij – nog opbouwen. Dat is een heel andere dynamiek dan die Amerikaanse mannen die vijftien tot veertig jaar zijn weggeweest.”