De kunst van het leven is onder ogen zien dat leven geen kunst is, en daarnaar leven. Vergeet wat je weet en spring in het diepe. Want levenskunst is vliegwerk, vrij alleen je val.
Sinds 15 augustus 2025 publiceert Hans van Dam iedere dag een dwaaltekst uit zijn boek Levenskunst voor nitwits.
Deze fraai geïllustreerde serie is gebaseerd op het gelijknamige online boek Levenskunst voor nitwits op NietWeten.nl.
Dit boek, Levenskunst voor nitwits, gaat over de vraag hoe je moet leven en of je daar wel iets over te zeggen hebt. Of je dat wel kunt weten. Of het erg is om het niet te weten en dat toe te geven.
Onderwerpen: Wat is het leven? Wat is de zin van het leven? Heeft het leven wel zin? Hoe moet je leven? Wat is levenskunst? Is leven een kunst? Kun je leven zonder fouten te maken? Is het leven maakbaar? Wat is geluk? Hoe word je gelukkig? Van wie is jouw geluk? Wat is liefde? Kun je leren van jezelf te houden? Kun je leren van anderen te houden? Moet je dat wel willen?
Wat is vrijheid? Kun je jezelf bevrijden? Hebben wij wel een vrije wil? Maakt het wat uit? Van wie is jouw geest? Waar komen je gedachten vandaan? Kun je zelf bepalen wat je denkt? Van wie is jouw leven? Van wie is jouw huis? Van wie is jouw lijf? Van wie zijn jouw kinderen? Wat is gezondheid? Ben je ooit helemaal gezond? Wat is ziekte? Wat is sterven? Kun je je voorbereiden op je dood? Is er leven na de dood? Enzovoort enzovoort.
Levenskunst voor nitwits* is deel 7 van de Agnosereeks, een serie van 13 boeken over spiritueel niet-weten (agnose) die los van elkaar gelezen kunnen worden. Woord: Hans van Dam. Beeld: Lucienne van Dam.
* voorheen het Witboek Levenskunst
Hieronder een lijst van alle titels in deze serie tot nu toe.
(links worden wekelijks bijgewerkt)
o. Index (deze pagina)
3. Wat je minstens moet weten van levenskunst
4. Waarom meester Nitwit een gaatje in zijn hoofd heeft
5. Levenskunst is levensgevaarlijk, neem nu Seneca…
6. De weg vind je door de weg kwijt te raken
13. Ook met kanker weet je het maar nooit
14. Hoe hebben en kwijtraken ons ongelukkig maken
15. Hoe tanden ons (on)gelukkig maken
16. Hoe borsten ons (on)gelukkig maken
17. Hoe borsten anderen (on)gelukkig maken
18. Hoe onze piemels ons (on)gelukkig maken
19. Hoe andermans piemels ons (on)gelukkig maken
20. Hoe kittelaars ons (on)gelukkig maken
21. Hoe haren ons (on)gelukkig maken
22. Hoe lichaam en geest ons (on)gelukkig maken
23. Hoe een neus ons (on)gelukkig maakt
24. Hoe opleiding, werk, familie, liefde en kinderen ons (on)gelukkig maken
26. Denkleut en denkleed – genieten van en lijden aan je gedachten
27. Illusie is een bron van leed, vreugde en wijsheid
28. Wat is ethiek? 25 voorschriften uit 5 wereldreligies en wat ze hebben opgeleverd
29. Hebben wij een vrije wil of een vrije weerwil?
30. De grote dood is een gulle gever
31. Uit de ban van je gedachten zonder ban op je gedachten
32. Waarom de dwaas naar later verlangt en de wijze naar vroeger
33. De dwijze heeft geen Waarheid en geen Waarheid heeft hem
34. Waarin zoek jij vergetelheid – het heden of de eeuwigheid?
35. Spreken is verdelen, neem alleen al deze zin
36. Wat hebben kinderen, volwassenen en bejaarden gemeen?
37. De mythe van de enkelvoudige wil
38. Van wie is jouw huis? De mythe van de eigen woning
39. Twee baasjes met een hondenbaan
40. Wie is de belangrijkste? Elf dwaze baasjes
41. Van wie is jouw lijf? De mythe van het eigen lichaam
42. Van reductionisme word je ook niet wijzer
43. Luisteren is nadenken over wat je zelf gaat zeggen
44. Alle mensen zijn altijd dieren en alle dieren zijn soms beesten
45. Van wie is jouw leven? De mythe van het eigen bestaan
46. Gecondoliteerd met je doodgeboren kindje
47. Gefelidoleerd met je vaste baan, hè
48. Vergaat de wereld of vergaat je wereldbeeld?
49. Het hardnekkige geloof in een goede wereld
50. Leven we allemaal in dezelfde wereld of leeft iedereen in zijn eigen wereldje?
51. Schijnzekerheden in een onzeker heden
52. Geluk is niet weten (wat geluk is)
53. Wie het gelijk zoekt moet afzien
54. Wat weegt zwaarder, een pond wijsheid of een pond geluk?
55. Het Universele Soevereiniteitsbeginsel, en waarom het niet werkt
56. Tussen goed en slecht vind je de deur naar niet-weten
57. Ethiek a la carte: 25 moraalfilosofieën voor fijnproevers
58. Het goede doen en het kwade laten, kan dat?
59. Sint Augustinus: Laat heb ik je liefgehad
60. Wat is liefde? 44 definities
62. Wieken zonder malen; geest-dodende tetralemma’s over de zin van het leven
63. Wat hebben alle moraalfilosofieën gemeen?
65. Eeuwige Wijsheid: de Philosophia Perennis
66. Eeuwige Ethiek: moreel universalisme
67. Het Eeuwig Unieke: particularisme
68. Eeuwig Niet-Doen: het taoïsme
69. De Eeuwige Twijfel van de Eeuwige Ethicus
71. Hetzelfde mes snijdt kelen en komkommers door
72. Kun je denken wat je wilt? De filosofiejunk
73. Kun je drinken wat je wilt? De kruidentheeïst
74. Kun je opstaan wanneer je wilt?
76. Kun je voelen wat je wilt?
77. Kun je geloven wat je wilt?
78. De vrije wil bestaat want ik ervaar hem – is dat waar?
79. Kun je zeggen wat je wilt?
80. Die wil van mij is al te vrij
82. Wie maak jij wat wijs, en wie jou?
83. Liefde is je haat onder ogen zien
84. Liefde is nooit meer samen eenzaam zijn
85. Alleen met jou kan ik alleen zijn
86. Is liefde een illusie? Het troebele bewustzijn van Anthony de Mello
87. Wat is absurder, het leven of het absurdisme?
88. Inflatie en deflatie van de zin van het leven
89. Wat is de zin van de zin van het leven?
90. Betekenisautomaten voor onverzadigbare zingevers
91. Er is maar één weg naar onverstoorbaarheid
92. De overeenkomst tussen bezorgdheid en zorgeloosheid
93. Waarom zou je ermee zitten dat je ergens mee zit?
94. Waarom niet goed ook goed is
95. Wijsheid is overal de keerzijden van zien
96. Sleutelen aan de vrije wil
97. Touwtrekken om de vrije wil
98. Heeft je droom-ik een vrije wil?
99. Waar in de mens zit de vrije wil?
100. De homunculus, de homunculuculus en de homunculuculuculus
101. Je bent je ziekte niet en je bent je gezondheid niet
102. Wat mis je als je dood bent?
103. De dokter gaf haar nog maar een week…
104. Wat dode meisjes allemaal wel niet denken
105. Beter tien meningen in de lucht…
106. Raad weten met radeloosheid
107. Wat er zo leuk is aan dwaasheid en wijsheid
108. Wat er zo leuk is aan hoogmoed en deemoed
109. Waarom het raadsel van het leven geen oplossing heeft
110. Waarom het raadsel van het ik geen oplossing heeft
111. Waarom het leven geen raadsel is
112. Overtuigingen herkennen en verkennen zonder ze te erkennen of ontkennen
113. Hoe meer meningen, hoe meer vreugd
114. In het hele universum ligt geen grassprietje verkeerd of goed
115. Gedachten zijn zo voorbij, deze ook
116. Afscheidslied: Hé ho, alles gaat voorbij
117. Verlos ons van onze verlossers
118. Schaamte is geen schande: blootgaan op het naaktstrand
119. Dekselse rust in het Pan-Demonium – drie verhaaltjes over stilte
120. Waarom ik zelfs mijn wantrouwen wantrouw
121. Grondeloos dakloos – in de wolk van onweten hangt alles in de lucht
122. Zie mij als een open raam
123. Woorden zijn waarden, noemen is nemen
124. Non-dualiteit is geen onderscheid weten te maken
125. Dwijsheid is een röntgenstraal
126. Wie is het stomst, die vragen stelt of die ze beantwoordt?
127. Heb jij meningen of hebben ze jou? Van mening naar meningisme naar meningitis
128. Misschien wel, maar misschien ook niet, zei Krumpie
129. Kijk je vrij
130. Memento mori: gedenk te sterven – vijf meditaties op je einde
131. Memento vivendi: gedenk te leven – vijf meditaties op je toekomst
132. Drie meditaties op onsterfelijkheid
133. Drie meditaties op de dood van je dierbaren
134. Vijf meditaties op dodelijke haat
135. Vier meditaties op de liefde
136. Willen is geen doen
137. Waarom de wil zichzelf niet onder controle krijgt
138. Dé manier om je niet van je wil bevrijden
139. Verdeeldheid is je natuurlijke staat
140. De wil wil steeds wat anders
141. De wil is wat je verscheurt
142. Kun je je innerlijke verdeeldheid overwinnen?
143. De trein komt altijd te laat, op tijd en te vroeg
144. Hoe de dood tevergeefs om het leven kwam
145. Waarom je nooit te vroeg, op tijd of te laat kunt sterven
146. Kun je voorkomen dat de dood je overvalt?
147. Tien redenen om een eind aan je leven te maken
148. Waarom je zus voor de trein is gesprongen
149. Waarom je vader een overdosis heeft genomen
150. Mijn vriend verhing zich op zijn zeventiende
151. Een verstand dat ergens voor staat
152. Verstand komt steeds te laat en gaat met de jaren
153. Pampers voor gorilla’s – gewetensnood van een tropenarts
155. Duidelijkheid is verdacht en goede raad goedkoop
156. Leven is doden en laten doden
157. Waarom mensen elkaar niet altijd groeten
158. Zelfkennis is weten hoe klein je bent
159. Hoe je tot niet-oordelen komt (en ervoorbij gaat)
160. Is het jouw schuld dat er oordelen in je opkomen?
161. Kun je je verzet overwinnen door je ertegen te verzetten?
162. De mythe van de onbemiddelde werkelijkheid
163. Hoe je aan je hokjes ontsnapt
164. Iedereen wordt beheerst door gedachten over gedachtebeheersing
165. Kikker in je wil
166. De wil zegt altijd wij
167. De wil zegt altijd ik
168. Kun je kiezen of je in de vrije wil gelooft?
169. De gelijkenis van de veerboot in de Zhuang Zi
170. Waarom veerboten bruggen zijn en bruggen veerboten
171. Kun je ervoor kiezen om te leven alsof de vrije wil niet bestaat?
172. Vrije wil is wat je geen keus laat
173. Het verschil tussen de vrije wil en de moetwil
174. Hoe groot is het verschil tussen moetwil en moedwil?
175. Denken we of worden we gedacht?
176. Gemoedsrust is berusten in je onrust
177. Hoe moeten wij sterven? Waardigheid als waarde
178. Wat is waardig sterven? Waardenloosheid als waarde
179. Hoe moeten wij sterven? Indruk maken op de nabestaanden
180. Hoe je je begrafenis regelt zonder iets te regelen
181. Waarom iedereen al bij leven goeddeels dood is
182. De geest als simulator van de doden
183. De ervaring leert dat het nut van ervaring wordt overschat
184. Wat is de overeenkomst tussen ervaring en realiteit?
185. Waarom historici nooit klaarkomen
186. De essentie van het leven in één woord
187. Het is zoals het is, en andere dooddoeners
188. Is het leven een mysterie?
189. Zijn wij niet-weten?
190. Eer is iets dat niet bestaat en daarom steeds verdedigd moet worden
191. Patriotten zijn raketten
192. ‘Hokjesgeest’ is gewoon het volgende hokje
193. Het dwaze hoofd van Jack Kornfield
194. De onbereikbare horizon van Byron Katie
195. Waarom niet-weten onverkoopbaar is
196. Vastzitten in het onderscheid tussen hoofd en hart
197. Waarom het hart zich niets wijs laat maken en niemand wat wijsmaakt
198. Vroeger was het hart de zetel van het verstand, niet van het gevoel
199. Wie staat als een huis komt nooit meer thuis
200. Vastzitten in je verlangen naar vrijheid
201. Wie vrij wil zijn moet zijn vrijheid opofferen
202. Wat je hoort als je naar niemand luistert
203. Opgroeien is groter worden om kleiner te durven worden
204. Hoeveel meningen heeft een wijze?
205. De oorzaak van diefstal is de oorzaak van bezit
206. Onverwachte gevolgen van het verbod op diefstal
207. Lijd jij ook aan dierenleed? Zin en onzin van medeleven
208. Gebed voor jagers en prooidieren
209. Wat is erger, bloemen plukken of aardappels rooien?
210. Wijsheid is het goedkeuren en afkeuren niet goedkeuren of afkeuren
211. De vijf elementen: zee, aarde, wind, vuur, mens
212. Niet-weten is een eindeloze retraite uit je eindeloze retraite
213. Wijsheid is vergankelijk, dwaasheid kent geen tijd
214. Wat is er voorbij alle wijsheid?
215. ((((((Liefde) is) niet) weten) wat) liefde is)
216. Willen wat het leven wil, is dat liefde?
217. Het beste voorhebben met iemand, is dat liefde?
218. Liefde is geen masker
219. Hoe liefdevol is onvoorwaardelijke liefde?
220. Liefde is maar de helft van het verhaal
221. Als je alles loslaat, dan ook het loslaten
222. Een rare reden om naar de dood te verlangen
223. Een rare reden om de dood te vrezen
224. Wat is erger, het leven of de dood?
225. Je bent niet bang voor de dood maar voor je voorstelling ervan
226. Je verlangt niet naar de dood maar naar je voorstelling ervan
227. Kun je zelf bepalen wat je je voorstelt bij de dood?
228. Is er leven voor de dood?
229. Denk je nu echt dat je (niet) doodgaat?
230. Kun je uit het niet-weten vallen?
231. Waarom wordt de een bontliefhebber en de ander dierenactivist?
232. Ook veganisten hebben bloed aan hun handen
233. Ik dood en ik laat voor mij doden
234. Van houten zwaarden, vliegende schotels en pakjes shag
235. Waarom de dokter moest huilen bij de euthanasie
236. Zeker weten dat de urn van je moeder de as van je moeder bevat?
237. Vragen aan nabestaanden bij de crematie, de begrafenis, het grafbezoek
238. Van gat tot gat – drie vormen van verstrooiing op je levenspad
239. Wat is dementie? Symptomen en stadia
240. Drieluik over mijn demente ouders, 1: Dolende zielen
241. Het dagende niets
242. Drieluik over mijn demente ouders, 2: Weet jij waar ik woon?
243. De lege spiegel
244. Drieluik over mijn demente ouders, 3: De betovering van de eensluidendheid
245. De dood vanuit het oogpunt van de eeuwigheid
246. Dooddoeners bij het overlijden van mijn ouders
247. Leven de doden werkelijk voort in onze gedachten?
248. Je kut voelen
249. Plas jij nog weleens in je bed? Ik wel
250. De dementie van alledag, 1
251. De dementie van alledag, 2: Ik ben vergeetachtig
252. De koelkasttest voor dementie
253. De dementie van alledag, 3: Ik ben onhandig
254. De dementie van alledag, 4: Ik kan maar één ding tegelijk
255. De sandaaltest voor dementie
256. De dementie van alledag, 5: Ik raak dingen kwijt
257. De dementie van alledag, 6: Ik raak de weg kwijt
258. De dementie van alledag, 7: Homo superior, supermens
259. De dementie van alledag, 8: Homo demens
260. De dementie van alledag, 9. beperkingen van je gezichtsvermogen
261. De dementie van alledag, 10. Beperkingen van je andere zintuigen
262. De dementie van alledag, slot: Geheugenbeperkingen en anosognosie
263. De vogel die liever het vliegtuig nam
264. Kun je ervoor kiezen om opzettelijk boos te zijn?
265. Doe je ooit iets expres expres?
266. De PerongelukExpress
267. Hoe gemeen is gemeen?
268. Zijn we allen daders of zijn we allen slachtoffers?
269. Zijn knuppels toerekenbaar?
270. Gemoedsrust is vrede hebben met je onvrede
271. Wat brengt je alles en kost je niets?
272. De lege boodschap kost je de kop
273. Wat doe je liever, een grote boodschap of een lege?
274. Het afwijzen aanvaarden
275. Niet-weten als diep doorleefd onvermogen
276. Ik heb overal ruimte voor, ook voor bekrompenheid
277. Welkom in het Niemendal
278. Elf variaties op de fundamentele koan van Hisamatsu
279. Koan: waar stond Hisamatsu toen hij geen plek meer had om te staan?
280. Koan: waar ga je heen als je overal heen kunt?
281. Iedereen kan waarzeggen
282. Salomonskinderen, of hoe je je ideeën in tweeën hakt
283. Over de illusie dat er iets of niets te doen valt
284. De ethiek van niet weten, en hoe je die in de praktijk brengt
285. Waarom een agnost best kan stemmen
286. Meester Nitwit staat voor niets
287. Onbegrip als oervorm van leven
288. Het loze levensgeheim van Thomas Merton
289. Ongeluk brengt wijsheid achteraf
290. Het probleem van de oplossing
291. Hoe je onoplosbare problemen oplost
292. Hoe kwalijk is het om mensen iets kwalijk te nemen?
293. Als je de gevangenis in wilt moet je naar je gevoel luisteren
294. Een verantwoord onverantwoord leven
295. Hoe het (on)geloof in de vrije wil je vrijheid aantast
296. Kun je iemand nog wel bedanken als de vrije wil niet bestaat?
297. Kun je iemand nog wel opvoeden als de vrije wil niet bestaat?
298. Kun je nog wel trots zijn als de vrije wil niet bestaat?
299. Kuan je nog wel laf zijn als de vrije wil niet bestaat?
300. Geeft het rust als de vrije wil niet bestaat?
301. Wordt het een jungle als we het idee van de vrije wil opgeven?
302. Sorry dat ik in je galgenmaal heb gekakt, ik had me toch een aandrang
303. Komt dat zien: wijsheid volgens meester Mime
304. Je oorspronkelijke gezicht volgens meester Mime
305. Drie koeien van waarheden over de Waarheid
306. Waarom het leven van mij best mag ophouden
307. Waarom ik geen voorschot op de toekomst neem
308. De Hartmantra ❤️
309. Het einde van het lijden voor uitverkorenen
310. Rusten doden in vrede?
311. Wat veroorzaakt lijden en wat kun je eraan doen?
312. Een woord is een bril waardoor je naar de werkelijkheid kijkt
313. Gouden bergen, gebakken licht
314. Maakt niet-weten een einde aan je lijden?
315. Was Osho onverstoorbaar of deed hij maar alsof?
316. Maakt niet-weten je onverstoorbaar?
317. Maakt verlichting een einde aan je verdriet?
318. Zouden we beter af zijn zonder pijn?
319. Maakt verlichting een einde aan je pijn?
320. Niet-weten haalt de zwaarte uit je denken en brengt klaarte in je ogen
321. Wie kent het verschil tussen de vrije wil en de onvrije wil
322. Wat is jouw afgod, de vrije wil of de onvrije wil?
323. Hoe herken je iemand zonder vrije wil?
324. De zekerheid van de twijfel
325. Kan je willen wat je wilt of heb je maar te willen?
326. De wil de baas
327. Wat zou jij wel willen willen, en waarom wil je dat dan niet?
328. Hoe je van jezelf leert houden
329. Wil je van jezelf houden of wil je jezelf verbeteren?
330. Niets zo voorwaardelijk als onvoorwaardelijke liefde
331. Morgen is niet nu, maar de angst voor morgen wel
332. Leven is ook bang zijn
333. Het voltooide onverleden van Ramses Shaffy
334. De zin van het leven duurt meestal maar even
335. Waarvoor zou het leven zin moeten hebben?
336. Iedereen weet wat de zin van het leven is
337. Over de zin van een gesprek over de zin van het leven
338. Als alles een illusie is, waarom zou je dan nog wat doen?
339. Liefde is geen doen
340. Waarom niet-weten beweeglijker is dan kennis en wijsheid
341. Wijzen en dwazen leren het leven uit boeken en glazen
342. Aforismen voor dwazen
343. Wie heeft er recht van leven, en wie heeft dat dan gegeven?
344. Waarom niet alles er mag zijn in het allesmagazijn
345. Wijsheid is geen tegeltje
346. De hoogste wijsheid op een tegeltje
347. Wees een nachtkaars voor jezelf
348. Ware liefde kent geen onware liefde
349. Levenskunst? Je moet er niet aan denken
350. De vier sleutels tot geluk (die je nergens kunt laten namaken)
351. De laatste sleutel tot geluk
352. Geluk zonder weg
353. Geluk is zo weer weg
354. Geluk is nooit meer de Happinez lezen
355. Geluk is een bloem plukken waar je niet bij kunt
356. Hoe je je met je lot verzoent als dat niet je lot is
357. Hoe je alle opdrachten achter je laat
358. Gemoedsrust is aanvaarden dat je niet alles kunt aanvaarden
359. Amor fati en amor amor fati
360. Niet-weten is geen fatalisme
361. Wat is het verschil tussen apatheia en ataraxia?
362. Gemoedsrust is oordelen zonder oordeel
363. Kun je nog depressief worden als je niet weet?
364. Niet-weten: waan of nirwana?
365. Hoe een drievoudig onvermogen je gemoed drievoudig verlicht
366. Innerlijke goeroe of innerlijke nitwit?
367. Vastdenker of vrijdenker?
368. Wijsheid in oorlogstijd
369. De wijsheid van de onderdrukker
370. De wijsheid van de zalm
371. De wijsheid van de wegrenner
372. Niet alle zwammen zijn paddestoelen
373. Dwijsheid, vrijplaats tussen dwaasheid en wijsheid
374. Ik wou dat ik twee dwazen was – het nirwana van de numerologie
375. Vechten tegen het vechten is nog steeds vechten
376. Vluchten voor de werkelijkheid maakt deel uit van de werkelijkheid
377. Rusten in niet-weten
378. Het lied van de liefde en het refrein van niet-weten – Krishnamurti en Hafiz
379. Liefde is zo klein mogen zijn als je bent
380. Je denkt te groot
381. Het leven wordt spannender als het mee mag doen
382. Niet-weten voor boogschutters
383. Groot geluk zit in een klein hoekje
384. Groot geluk zit in een leeg boekje
385. De Bergsoetra – dertig trappen naar de top
386. Vier trappen van vergelijking, of hoe ik van de Soetraberg lazerde
387. Eromheen draaien is de weg
388. Voor mij is iedere dag een vraag
389. Mijn weg begon met vragen en eindigde zonder antwoorden
390. Het wezenlijke verschil tussen loze woorden en het lege lied
391. Je hebt nooit iets of iemand gehad, dat dacht je maar
392. Doodgaan van verdriet is zo makkelijk nog niet
393. De dood is een afscheid als alle andere
394. Afscheid nemen van je veronderstellingen
395. Aan het woordkruis genageld
396. Eeuwig duurt het tijdelijke
397. Non-dualiteit is ook niet alles
398. De nalatenschap van meester Nitwit
399. De tijd zal het verleren
400. Hoe de waarheid vergeefs om het leven kwam
401. Grafschrift van meester Nitwit
402. Is de dood een realiteit of een concept?
403. Gedenk te sterven, gedenk te leven
404. Waarom empathie een dubieuze raadgever is
405. Bevrijd ons van het oude en het nieuwe, amen
406. Het levensvragenlied – inleiding
407. Tja en Amen – het levensvragenlied
408. Waarom Icarus nat ging – het ware verhaal
