Deze week berichtte het Amerikaanse nieuwsmedium CNN dat president Donald Trump een nieuwe video van zichzelf heeft uitgebracht van wel 30 seconden lang. Hierin beeldt hij zich af zoals hij graag wil worden gezien: als een onversaagde sterke man met vierkante kaken die de definitieve veldslag aangaat tegen communisten, de deep state en het nepnieuws. Wat de kijkers het meest tegen de haren instreek, was het onderschrift: “betaald door de regering van de Verenigde Staten”.
We weten dat de Amerikaanse president in een moeilijk parket zit. De meeste van zijn maatregelen zijn op een faliekante mislukking uitgelopen. Hij heeft geen enkele belofte gehouden en ondanks het feit dat hij zichzelf alvast de Nobelprijs voor de Vrede toekende, zit hij nog steeds klem in een uitzichtloze oorlog met Iran.
Als je hem dit voorhoudt en je overleeft het ook nog, zou hij zeggen dat het allemaal nepnieuws is en dat hij in werkelijkheid de Verenigde Staten tot ongekende hoogten van veiligheid en welvaart heeft gebracht. Dat het nog niet helemaal is gelukt en dat nog niet iedereen hiervan is overtuigd, komt door het nepnieuws en door de communisten. Als hem iets niet lukt, dan is het de schuld van de anderen.
De mensen die persoonlijk met hem moeten omgaan, hebben dit al door en houden slecht nieuws achter, terwijl ze hem voortdurend prijzen. Dit is de enige manier om geen ruzie met hem te krijgen. Een dergelijke persoonlijkheid wordt door de medische wetenschap omschreven als narcisme. Ik heb net een boek gelezen dat precies uitlegt hoe dit in elkaar zit.
Een glijdende schaal
Narcisme komt dus regelmatig voor en wordt niet altijd als zodanig herkend. Ik herinner me dat ik dit jaren geleden meende te herkennen bij de filosoof Kierkegaard en een bevriende psycholoog bevestigde mijn vermoedens. Frans Schalkwijk heeft zich gespecialiseerd in de behandeling van narcisten en van hun naasten. Narcisten kunnen, zo schrijft hij, vaak een leidende rol spelen, in de politiek, in religies (denk aan de Tibetaans boeddhistische leraar Sogyal Rinpoche) en in het bedrijfsleven. Ze veroorzaken bij hun naasten vaak veel frustraties en teleurstellingen. Het moeilijkste om te begrijpen, volgens Schalkwijk is dat een narcist, bijvoorbeeld Trump, zelf geen idee heeft van wat hij doet. Narcisme is een persoonlijkheidstrek waarvan de persoon zichzelf niet bewust is.
Daarnaast is het gedrag van een narcist wel herkenbaar. Iedereen heeft namelijk wel eens een narcistische bui of een narcistisch trekje. Het grote verschil met een pathologische of ziekelijke narcist is dat de meeste mensen bereid zijn om achteraf hun gedrag te herkennen en toe te geven dat ze misschien een beetje hebben overdreven of zichzelf door hun gemoedsstemming hebben laten meeslepen. Ik denk dat we in het Westen niet erg gewend zijn om narcisme als een probleem te zien. God is een narcist en vele politici zijn dat ook. Vaak wordt het gezien als een teken van zelfverzekerdheid, voor jezelf durven opkomen. Het spreekwoord zegt echter: Het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen. Als je aanleg hebt kunnen door omstandigheden volgens Schalkwijk echter narcistische trekjes uitgroeien tot een bijna ongeneeslijke ziekte.
Een verborgen zwakte
Wat is dan eigenlijk narcisme? Om te beginnen is het gebaseerd op een kwetsbaar, labiel zelfbeeld. Narcisme wordt omschreven als “vanuit frustratie, de behoefte aan wederkerige relaties afzweren, zich beschermen met een geïdealiseerd zelf en zich terugtrekken in een psychisch toevluchtsoord waarin iemand op zichzelf kan bestaan” (bladzijde 204). In alledaagse woorden uitgedrukt komt het erop neer dat de narcist op zeker moment in zijn jeugd, door traumatiserende ervaringen of psychische mishandeling, geen stabiel zelfbeeld heeft kunnen opbouwen en geen stabiele relaties met anderen heeft kunnen aangaan. Daardoor wordt de narcist onzeker over zichzelf. Hij krijgt het gevoel dat hij dan zelf maar een zelfbeeld in elkaar moet knutselen en hij of zij vormt zo een zelfbeeld dat vooral is samengesteld uit wensdromen. Als de anderen hem niet kunnen duidelijk maken wie of wat hij is, dan zal hij het zelf wel even doen. Daarbij hoeft hij geen rekening te houden met wat anderen zeggen, want die zijn toch niet betrouwbaar.
Zo krijgt hij of zij het gevoel dat hij of zij altijd alles kan en altijd gelijk heeft. Als anderen het er niet mee eens zijn, dan begrijpen ze het niet of willen hem of haar bewust tegenwerken, aldus Schalkwijk. Als dit zelfbeeld in gevaar komt, dan kan de narcist in wilde woede uitbarsten. De narcist eist eigenlijk van zijn omgeving om hem te helpen zijn geïdealiseerd zelfbeeld in stand te houden. Dit doet hij zonder het te beseffen. Schalkwijk vermijdt op zijn spreekuur angstvallig om bij zijn patiënten een diagnose te stellen. Als de patiënt door heeft dat hij of zij als de oorzaak van de problemen wordt gezien, breekt hij of zij de therapie meestal direct af.
Twee soorten narcisme
In hoofdstuk drie bespreekt Schalkwijk twee soorten narcisme. De eerste soort is die welke we hierboven hebben beschreven. Er is echter ook een tweede soort die leidt tot een soort tegengesteld gedrag. Dit soort narcist heeft zich aangeleerd om niet haantje de voorste te zijn, maar op de achtergrond te blijven. Hij of zij is er wel echt van overtuigd de verborgen spil te zijn waar alles om draait. Het is het type van de wilde weldoener, iemand die bijvoorbeeld een oud vrouwtje helpt de straat over te steken, terwijl ze daar helemaal niet naartoe wil. Ook deze narcist is het alleen maar om zijn kwetsbare zelfbeeld te doen. Hij of zij klaagt dan ook vaak over het gebrek aan erkenning. Tegelijkertijd is iemand voor zichzelf heel erg veeleisend, wat vaak leidt tot somberheid en zichzelf afbranden.
Relaties
Partners van narcisten hebben het erg zwaar. Schalkwijk wijdt een heel hoofdstuk aan de problemen waarmee een partner van een narcist te maken krijgt. Het kan voorkomen dat zo iemand eraan onderdoor dreigt te gaan en dat echtscheiding de enige oplossing is. Ook kinderen van narcisten kunnen het erg zwaar hebben.
Het vervelende is bovendien dat narcisme heel moeilijk te genezen is. Een narcist zal immers meestal niet instemmen met een therapie. Dit is helemaal niet nodig: hij of zij is toch volmaakt! Schalkwijk laat met behulp van voorbeelden zien hoe hij er in enkele gevallen na jaren van therapie soms in slaagt om een opening te vinden en zijn patiënt stapje voor stapje zover krijgt zijn problemen onder ogen te zien.
Narcisme in de maatschappij
In 2024 werd het klassieke boek van Christopher Lasch, The Culture of Narcissism, opnieuw uitgegeven. Lasch meende dat het zoeken naar zelfverwerkelijking, dat in de jaren zestig in de mode kwam, leidde tot een onbeperkt consumentisme. Hij pleitte voor een terugkeer naar de oude waarden. Recente auteurs zijn minder conservatief. Ze wijzen erop dat het streven naar een ongebreideld individualisme uitmondt in onzekerheid en een kwetsbaar zelfbeeld. Je kunt immers wel naar idealen streven, maar als je die idealen zelf moet verzinnen, kun je niet verwachten dat anderen daar erg van onder de indruk raken. Het gevolg is dat er een behoefte ontstaat aan mensen die je die idealen aanreiken, de influencers. Je neemt dan hun idealen over in de hoop daarmee wel erkenning te krijgen. Schalkwijk noemt het niet, maar je zou ook kunnen denken aan de reclameboodschappen waaraan de huidige mens wordt blootgesteld. Influencers verkopen dan ook geen echte idealen; ze verkopen hoofdzakelijk producten waarvoor ze worden betaald. Hierbij komt nog dat er een hele hoop manieren en producten zijn waarvan wordt gezegd dat je er je idealen mee kunt verwezenlijken. Je kunt je uiterlijk op allerlei manieren laten veranderen. Schoonheid is een keuze geworden. Je kunt ook allerlei apparaten kopen waarmee je de perfecte maaltijd bereidt en het perfecte huis knutselt. Reisbureaus beloven je de reis van je leven. In de praktijk valt alles tegen en je denkt “wat ben ik een sukkel”. Narcisme is een manier om al die mislukkingen en teleurstellingen te verbergen. Mensen willen dan terug naar vroeger, Make America great again. Als ze elkaar via internet vinden, kunnen ze een groep vormen en elkaar wijsmaken dat zij goed zijn, maar dat er anderen zijn die het voor iedereen bederven (bladzijde 210). Daarbij komt nog het roofkapitalisme dat in elke samenleving dominant geworden, een kapitalisme waarin gewetenloze narcisten erg succesvol zijn doordat ze munt weten te slaan uit de teleurstelling en de mislukkingen van de grote massa.
Herkenbaar
Ik vond het een zeer verhelderend boek. De problematiek van het narcisme wordt er duidelijk in uitgelegd en toegelicht met veel praktijkgevallen. Dat maakt dat narcisme zeer herkenbaar wordt. Ten eerste kun je natuurlijk bij jezelf vaststellen of je narcistische trekjes hebt. Ik denk dat woede-uitbarstingen het duidelijkste symptoom zijn. Daarnaast kun je het gedrag van narcisten veel beter begrijpen. Bepaalde beroepen, zoals politicus, presentator of kunstenaar, zijn voor de narcist bijzonder aantrekkelijk. Je kunt dan ook verwachten daar meer narcisten tegen te komen dan in het dagelijks leven.
Ik blijf echter met één vraag zitten waar Schalkwijk geen antwoord op geeft: hoe komt het dat narcisten vaak zo succesvol zijn en zo veel aanhang krijgen? Het zou kunnen dat ze met hun geveinsde zekerheid een oplossing lijken te bieden voor de onzekerheid van hun volgers. Ik weet het niet en weet niet of er studie naar is gedaan. Misschien komt dit in een volgend boek nog eens aan de orde. Het huidige boek brengt ons echter al een heel eind op weg, geeft veel inzicht en reden tot nadenken.
Geef een reactie