De wind nam hem mee

Waarderen en loslaten in je leven

Toonzetting

Deze week vieren we Paranirvana dag: het heengaan van het fysieke lichaam van Boeddha. En in veel sanghas is dat ook het moment om stil te staan bij het heengaan, recent of langer geleden, van je eigen geliefden en spirituele vriend(inn)en. In deze reeks praatjes over ‘wegen van beoefening’ wil ik het daarom hebben over loslaten. Niet primair over fysiek loslaten van eigen of andermans levend bestaan, maar over de emoties rondom het vasthouden en loslaten – en de lessen daaruit zijn positief en hoopvol, zeker geen ‘memento mori’ (gedenk dat je zult sterven) doemdenken!

Drie Edele Waarheden

Eén van de samenvattingen van de inzichten van Boeddha zijn de waarheden of inzichten. Namelijk:

• Het menselijk leven is onvolkomen (niet: ‘lijden’).
• De oorzaak van de onvolkomenheid is onze psychologische neiging tot grijpen/begeerte.
• De uitweg uit die onvolkomenheid is je ontwikkelen met Wijsheid en Compassie, wat uiteindelijk zou kunnen leiden tot Verlichting (Nirvana).

En ja er is natuurlijk nog een vierde Waarheid, namelijk het volgen van Boeddha’s adviezen vormgegeven in het achtvoudig pad, maar daar ga ik nu even niet in directe zin op in. Want de eerste drie inzichten zijn zelf al voldoende om een praatje te vullen, en hebben in zekere zin dat Pad al inbegrepen.

Wijsheid/compassie versus begeerte

Als je op een zonnige dag wakker wordt, de natuur buitenshuis op gang hoort komen en dingen op de agenda hebt die niet als verplichting voelen dan is een ‘pluk de dag’ (carpe diem) gevoel op komst. Oftewel: je waardeert de geneugten van het leven, en wilt niet teveel denken aan verplichtingen en zorgen.

Dit oppervlakkige psychologische genieten is zo af en toe zeer gewenst. Maar ben je serieus met boeddha-dharma bezig, dan weet je ook dat het heel fragiel kan zijn en snel kan omklappen in mentale en zelfs fysieke malheur. Zoiets simpels als een kapotte lamp, lekke band of een huis-tuin-en-keuken ruzietje kan je helemaal ‘down’ maken en voor je het weet ga je dat dan weer op anderen afreageren. Vandaar dus Dukkha: onvolkomenheid. Boeddha kwam daarom met de vijf positieve leefregels oftewel kusala-kammas, te weten:

1. Liefdevolle vriendelijkheid (Metta) naar alle levende wezens.
2. Vrijgevigheid naar allen om je heen; dus niet genot (materieel, liefde/vriendschap etc.) puur voor jezelf houden, maar groter maken door het te delen. Bijvoorbeeld 5 of 10% van je geld en/of tijd apart houden voor wie het meer nodig heeft dan jezelf.
3. Rust, eenvoud en tevredenheid (Samtushti): niet meer van dingen verwachten dan ze kunnen bieden, en consuminderen in plaats van hebzucht.
4. Eerlijkheid en openheid in je spraak: niets verdraaien of onwaarheid verspreiden.
5. Helderheid in je geest: geen verslaving/afhankelijkheid toestaan van enig fysiek middel maar ook van pakweg smartphones, TV of vriendschappen/relaties.

 

Deze regels helpen je om dieper geluk/genieten, oftewel ‘Sukkha’ als tegenhanger van Dukkha, te ontwikkelen. En als je goed kijkt hebben ze allemaal wat te maken met wijsheid en compassie. Wijsheid is immers inzicht in hoe de wereld écht in elkaar steekt, o.a. door in te zien dat geluk niet in tijdelijke materiële zaken te vinden is maar in eeuwige wetten zoals onthechting en eerlijk-en-ethisch handelen. En compassie is het natuurlijke gevoel als je liefdevolle vriendelijkheid voelt en een levend wezen ziet dat het minder goed heeft dan jijzelf. Als je door deze emoties je leven laat leiden dan mag je dat diepere genieten toelaten, en waardering voelen voor waar je mee bezig bent. Je bent namelijk in je handelen dan minder gestuurd door vasthouden en grijpen; bijvoorbeeld grijpen naar plezier alleen voor jezelf, en ‘eisen’ dat er niets verandert.

Verkeerde en juiste motieven

Terug naar het pluk-de-dag gevoel: daarmee is niets mis. Je mag volgens Boeddha bijvoorbeeld genieten van de natuur, van lekker eten, van kunst, van de liefde voor partner en familie. Doch met twee duidelijke mitsen:

1. Verwacht geen permanente gelukzaligheid van ieder ervan. Ze zijn in de kern ‘onvolkomen’ omdat ze afhangen van factoren die steeds maar wisselen. En het fijne gevoel dat je er uit haalt is dus altijd inferieur aan wat je kunt bereiken via spirituele ontwikkeling, met o.a. meditatie.
2. De basismotivatie van je leven, en dus ook van je ervaringen rond genot, dient in lijn te zijn met ethiek. En dus gebaseerd op altruïsme, op het je realiseren dat de afbakeningen tussen jou en andere levende wezens kunstmatig zijn. Vandaar die liefdevolle vriendelijkheid, vrijgevigheid, tevredenheid, eerlijkheid en helderheid. In feite is je pluk-de-dag genot pas echt intens als je insteek is om je geluk zoveel mogelijk te delen!

 

Diezelfde objecten van genot, maar ontdaan van de twee mitsen, leiden juist tot zelfbedrog en schade aan de wereld. Oftewel de uitwerking van de vijf negatieve leefregels/voorschriften:

1. Ikke-ikke-ikke als motivatie in plaats van Metta schiet snel te ver door. En leidt bijvoorbeeld tot ophemelen van roofkapitalisme, met verbod op vakbonden, in plaats van het sociaaldemocratie-model waarin belangen van alle partijen enigszins in evenwicht zijn en het collectief voor de zwakkeren zorgt. Uiteindelijk leidt het ikke-ikke denken tot geweld tegenover andere levende wezens.
2. ‘Nemen wat niet gegeven is’, zowel fysiek stelen als negeren van maatschappelijke doelen. Dat is ondankbaarheid naar de maatschappij en oudere generaties toe over wat ze allemaal voor jou gedaan hebben.
3. Een steeds meer aanjagen van consumeren is ongezond voor jezelf en de wereld; het doel is consuminderen zodra je ‘genoeg’ hebt. En dat geldt niet alleen voor aankoopgedrag, maar ook bijvoorbeeld je al dan niet milieuvervuilende reisgedrag en voor je gedrag rondom relaties en je houden aan geloften op dat vlak.
4. Wat er gebeurt als onwaarheid de norm wordt zie je dagelijks in de wereldpolitiek maar ook in de showbizz en delen van het zakenleven. Het is beter om voor jezelf de lat qua eerlijkheid en openheid een stuk hoger te leggen.
5. Verslavingen als hoeksteen van je leven zijn ook niet iets om trots op te zijn.

 

Dus dezelfde handeling, denk aan een ritje door de natuur of een aankoop in een winkel, kan vanuit verschillende motivaties gebeuren. En waar je observeert dat je deels onzuivere motivaties hebt, is het goed als je dat langzaamaan kunt transformeren en loslaten…

Loslaten als algemeen advies

Je zou kunnen zeggen dat de motivatie om écht van de dag te genieten een heel stuk altruïsme dient te hebben. Niet een focus van ‘MIJN bubble en bezit beter maken’ maar een je richten op ‘het leven van jezelf én medemensen beter maken’. En dat heeft dan ook te maken met het volgen van de 5 positieve leefregels je hele leven door. Met waarderen wat je hebt, in plaats van jaloers te zijn op anderen en alsmaar naar meer bezit te streven.

Een automatisch gevolg hiervan is ont-hechten/loslaten. Op materieel vlak is het bijvoorbeeld ontspullen: alleen in huis houden wat je echt nodig hebt. Zaken die je ‘als herinnering aan toen’ houdt zijn te verdedigen – maar alleen als ze weinig ruimte innemen en niet alsnog in een tweede leven via de kringloop anderen gelukkig kunnen maken. Voor wat losgelaten kan worden let je natuurlijk op recyclen (kringloop); en mogelijk koop je soms ook tweedehands spullen in plaats van nieuwe. Niet alleen vanuit Rust-Eenvoud-Tevredenheid denken, maar ook omdat het simpelweg ecologisch beter is voor de wereld dan weggooien-en-nieuw-fabriceren. En in je rollen als opvoeder of collega-op-het-werk hoort loslaten ook vorm te krijgen: geen controleren-voorbij-je-verantwoordelijkheid, en je ook niet jarenlang schuldig voelen voor achteraf fout uitgevallen dingen zolang je gewoon je beste beentje voorgezet had.

Loslaten van het lichaam, voor jezelf en naasten

Waarmee we terugkomen op het thema Paranirvana: reflecteren op het heengaan van Boeddha. En van je eigen geliefden en vriendschappen. En, hoe jong of oud je ook bent, met het onvermijdelijke feit dat ook jij ‘heen zult gaan’.

Hierin zou ik verschillende gedragingen en emoties willen adviseren. Ten eerste Metta en Karuna, dus liefdevolle vriendelijkheid en compassie. Die probeer je te richten op alle levende wezens, maar zeker ook op degenen die jou emotioneel nabij staan. Hoezeer je soms ook hun donkere kanten hebt meegemaakt, hoeveel met emoties overladen verleden er ook zou kunnen zijn met een vriendin of nabij familielid – als ze hun einde naderen leg je de nadruk op wat jullie bindt, niet wat jullie soms scheidde. En natuurlijk probeer je te helpen, fysiek en/of emotioneel, waar dat kan. Dit is ook essentieel voor de eerste tijd na het heengaan – anderen en jijzelf zouden kunnen voelen en uiten “hoe houd ik het vol zonder jou”. En alleen Metta in de praktijk, een luisterend oor bieden, aktief bij mensen op bezoek gaan et cetera kan dat dragelijk maken en somberheid-tot-aan-depressies-toe vermijden.

Ten tweede loslaten. Je helpt de persoon-op-weg-naar-het-hemelen om zaken in zijn/haar leven af te sluiten, en alle eventuele ‘schulden’ op te lossen. Door open zaken uit te spreken en te kunnen oplossen, door globaal af te spreken wat er met zhijn erfenis in fysieke en geestelijke vorm gedaan zou kunnen worden. Maar ook JIJ zult moeten loslaten – je projecties en ideeën over die persoon, en de nieuwe situatie na de toekomstige dood gaan aanvaarden. Met mogelijk extra morele verplichtingen naar naasten toe, zie vorige alinea. Loslaten is uiteindelijk een toepassen van die tweede kernkwaliteit, Wijsheid. Bijvoorbeeld door mensen met zachte hand erop te wijzen dat er geen permanent geluk te vinden is in ‘gehechte’ dingen, of zoals Boeddha aan Kisa Gotami uitlegde om niet eeuwig te rouwen.

De lessen uit deze fasen in je leven kun je vervolgens laten bezinken in een reflectie over jouw toekomstig heengaan. Wat heb je nog los te laten? Wat zijn de ‘schulden’ waar je nog aan te werken hebt? Hoe zorg je ervoor dat de toekomstige grafredes bij jouw kist waarheidsgetrouw positief zijn, en geen krokodillentranen-laagje dat diepe onafgeronde spanningen of zelfs onethisch gedrag verhult?

De sfeer van loslaten en reflectie vind ik perfect terug in het chanson ‘De wind nam hem mee’ van ons aller Frank Boeijen. https://www.youtube.com/watch?v=ycp8E-MUE0w&list=RDycp8E-MUE0w&start_radio=1

Het eerste couplet:

Kijk naar de maan
kijk naar mij
kijk hoe klein wij zijn
zandkorrels in de wind
schreeuw tegen de maan
schreeuw tegen mij
schreeuw je hart uit

Dit is de ‘wij komen uit stof en zullen tot stof wederkeren’ van de meeste religies. En relativeren van het leven, loslaten van alle hoogmoed, past bij zo’n moment. Net als het uiten van je droefenis naar anderen toe of zelfs de maan, je moet verdriet niet opkroppen!

Ik hou je vast, in de wind

Is dan een belangrijke dimensie die het loslaten helpt: op een afscheidsceremonie ben je er voor de overledene maar ook voor elkaar. We doorlopen immers allen een emotionele storm, hoezeer we ook voorbereid denken te zijn. En vanuit compassie steun je allen in hun proces. Knuffels, het luisteren naar andermans verdriet etc. kunnen daarbij horen.

 De wind nam hem mee
hij komt nooit meer…

Want dat gebeurt er nu eenmaal: de overledene lost op in het Niets, en alles waar zhij zo op vertrouwde en aan gehecht kon zijn zal spoedig verdwijnen. Even los van de hele karma/wedergeboortediscussie natuurlijk, maar die is eerder in algemene zin te zien dan als persoonlijke reïncarnatie. En een Goed (ethisch) leven praktiseren betekent ook dat de nabestaanden kunnen ervaren wat de overledene aan Goeds nagelaten heeft, toch?

Bottom line

Of het nu een bijzonder moment als Paranirvana is of je dagelijks leven – een houding gebaseerd op Compassie en Wijsheid is altijd goed! Wijsheid leert je wat onsterfelijk is en wat sterfelijk en beperkt – en daarmee op welke waarden je beter kunt richten en wat er beter losgelaten kan worden. En Compassie, gebaseerd op Metta, maakt dit alles dragelijk en vanuit een positieve pluk-de-dag dus geniet-waar-het-kan houding!