Dinsdag is er weer een troonrede met bijbehorende begroting. De minderheidsregering heeft grote moeite meerderheden te vinden voor haar plannen. Om de hoek staat een kabinetscrisis geduldig te wachten. En dat terwijl er landelijk en daarbuiten allerlei urgente crisissen spelen die om effectief beleid schreeuwen en het niet krijgen.
Onzekerheid en onvoorspelbaarheid zijn geen Haags voorrecht. Trump en Poetin zorgen daar op wereldschaal voor met hun autocratische stijl en hun oorlogen. De aarzelende zoektocht van Europa naar een nieuwe rol biedt weinig soelaas. De opkomst van anti-Europese rechts-radicale partijen vergroot de onrust.
De politicoloog Anton Jäger muntte de term ‘hyperpolitiek’, als typering van wat nu in de wereld gaande is. Hyperpolitiek kenmerkt zich door koortsachtig, polariserend, onzeker beleid, zonder dat al dat nerveuze gedoe iets blijvends oplevert. Hypes bepalen het debat, waarbij media de agenda bepalen en algoritmen zeggen wat aandacht krijgt omdat het nieuwswaarde heeft. Hyperpolitiek maakt de politieke instituties er niet stabieler op, eerder worden die ondermijnd, soms welbewust.
Ook ons land lijdt onder hyperpolitiek, eigenlijk al sinds de ontzuiling, maar voluit vanaf Fortuyn. Dit jaar is het zover gekomen dat een meerderheidsregering onmogelijk bleek. De minderheidsregering leunt dan ook nog op drie partijen met elk een onduidelijke identiteit. Zo is er een partij van steeds rechtsere conservatieven die zich liberaal noemen maar dat niet zijn. Verder een partij die wat authentieker omgaat met de liberale ideologie en zelfs progressief geurt, maar die eenmaal aan de macht conservatief uit de hoek kan komen. En ten derde een in naam christelijke partij die nog wel wat christelijke waarden aanhoudt, maar verder zich strategisch als middenpartij opstelt. De conservatieven hielden op hyperpolitieke wijze de PROgressieven buiten de regering, ook al verdween daarmee de kans op een meerderheidsregering. Onzekerheid typeert nu het kabinetsbeleid.
Dat is nog niet alle hyperpolitiek. Die wordt bevorderd door populisten die onvrede exploiteren om machtsposities te veroveren, waar ze vervolgens geen beleid mee in gang weten te zetten – zie vorige regering. Nieuwe partijen bereiken even snel de top als het ravijn. Recent bieden sociale media een nieuw en invloedrijk platform voor ontevredenen. En dan zijn er ook nog die handige spindoctors die de hyperpolitiek bevorderen. Zij presenteren beleidskeuzes als een keuze tussen persoonlijkheden. Kiesgedrag wordt dan stemmen op een persoon, verheerlijkt door medestanders, verketterd door tegenstanders. Komt de inhoud nog aan de orde, dan gebeurt dat middels slimme leuzen over thema’s die kiezers het meest aanspreken, ook al betreffen die niet de meest urgente problemen. Voorbeeld: migratie. Dat alles voedt hyperpolitiek.
In Vrijdag Zindag gaat het vaak over de spanning tussen macht en betekenisgeving. Hyperpolitiek vergroot die spanning als allerlei concurrerende invullingen van de gewenste samenleving zich in de verwarring luidruchtig breed proberen te maken. Het gaat daarbij in de grond vaak niet eens om waarden, hoewel die van de Franse revolutie nog steeds een rol spelen: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Die vormen een mooie drieslag, maar ze zijn in ruim twee eeuwen ideologisch uit elkaar gespeeld en wederzijds exclusief geworden. Het liberalisme koos voor de vrijheid, het socialisme voor de broederschap. De gelijkheid sneuvelde omdat de liberaal-kapitalistische vormgeving van de vrijheid leidde tot ongelijke beloning van vermogen en arbeid. Verticaal georganiseerde socialistische staten vermoordden het ideaal van de broederschap en daarmee de gelijkheid. Onbeheerste macht, van economische aard of van staatswege, of allebei, beperkt stelselmatig de betekenisgeving en bevordert zo de hyperpolitiek. Dat leidt tot ideologische versmalling en exclusiviteit – als ideologie nog meetelt.
In VZ komt naast macht en zingeving ook regelmatig spel aan de orde. Spel is het vermogen meer versies van de werkelijkheid tegelijk te hanteren. Dat kan bijvoorbeeld gaan om partijgebonden ideologische versies, maar ook om de drie kernwaarden van de Franse revolutie. Als spel zijn verdraagzame rol zou spelen in de manier waarop macht en betekenisgeving vorm krijgen, zou al snel een einde komen aan de hyperpolitiek die nu heerst.
In een democratie houdt een meerderheid die oog heeft voor het spel rekening met de minderheid. Misschien geldt dat zelfs voor een minderheidsregering.
Geef een reactie