Over zelfbescherming, tegenmacht en werkelijke verantwoording
Tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona wordt een bestuurder ondervraagd over besluiten die diep ingrepen in het leven van burgers. Wat wist hij? Welke alternatieven zijn onderzocht? Wie besloot? Waren de maatregelen werkelijk onvermijdelijk?
Hij antwoordt uitvoerig. Hij beschrijft de uitzonderlijke omstandigheden, corrigeert vragen en noemt de vele factoren die meespeelden. Toch blijft een ongemakkelijk gevoel achter. Hij beantwoordt niet alleen de vragen, maar probeert ook te bepalen binnen welk verhaal zijn handelen moet worden begrepen.
Daar ligt een minder zichtbare vorm van macht. Wie ter verantwoording wordt geroepen, kan ook tijdens die verantwoording de regie behouden. ‘Ik besloot’ wordt ‘wij vonden’. Een keuze wordt achteraf een noodzaak. De omstandigheden waren uitzonderlijk, de gevolgen onvoorzien en de verantwoordelijkheden verdeeld.
Zo beheerst macht niet alleen besluiten, maar ook het verhaal daarover.
Ook de ondervragers staan niet buiten dit krachtenveld. Zij bewegen zich binnen partijen en politieke verhoudingen. Formeel kunnen zij iedere vraag stellen. In de praktijk kan macht subtieler werken: via wat iemand vreest of verwacht.
Hoe lang vraag ik door? Hoe scherp benoem ik een tegenstrijdigheid? Wanneer neem ik genoegen met een antwoord dat de kern ontwijkt?
Zo beïnvloedt macht niet alleen het antwoord, maar ook de ruimte om de vraag te stellen.
Vanuit het Interne Gezin kunnen we hierin de Overlever herkennen: het deel in ons dat veiligheid zoekt wanneer verlies van positie, gezag of zelfbeeld dreigt. Bij de bestuurder kan hij taal en intelligentie inzetten om afstand te houden tot persoonlijke verantwoordelijkheid. Niet noodzakelijk door bewust te liegen, maar door het verhaal zo te ordenen dat de eigen rol minder pijnlijk wordt.
Bij de ondervrager kan dezelfde angst leiden tot voorzichtigheid en zelfbegrenzing. Beiden kunnen zichzelf daarbij ervaren als redelijk en verantwoordelijk.
Daarom gaat verantwoording niet alleen over feiten. Wordt de oorspronkelijke vraag werkelijk beantwoord? Neemt iemand verantwoordelijkheid voor zijn eigen aandeel? Wordt doorgevraagd wanneer een antwoord uitwijkt?
Werkelijke verantwoording begint waar iemand zijn verdediging even loslaat en zegt:
Dit was mijn beslissing.
Dit wist ik toen niet.
Ik heb de gevolgen onderschat.
Ik zou nu anders handelen.
Daarvoor neem ik verantwoordelijkheid.
Dat vraagt het vermogen onzekerheid, schaamte en verlies van aanzien te verdragen zonder onmiddellijk de controle terug te nemen.
Boeddhistisch gezien betekent dit dat iemand niet volledig samenvalt met zijn positie, zijn gelijk of het verhaal dat hij over zichzelf heeft opgebouwd. Alleen dan kan hij zien wat zijn handelen bij anderen heeft aangericht. Dat is geen zwakte, maar volwassen verantwoordelijkheid.
Democratische controle mag echter niet afhankelijk zijn van de innerlijke volwassenheid van bestuurders. Zij vraagt om tegenmacht: mensen en instituties die niet afhankelijk zijn van degene die ter verantwoording wordt geroepen en die blijven doorvragen wanneer macht het gesprek probeert te beheersen.
De corona-enquête onderzoekt besluiten uit het verleden. Tegelijk laat zij in het heden iets zien: macht wordt pas werkelijk begrensd wanneer zij niet ook het verhaal, de vragen en de maatstaf voor een voldoende antwoord bepaalt.
Geef een reactie