Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Het zal je niet verbazen dat er ook een “Medische antropologie” bestaat. Deze tak houdt zich bezig met gezondheid en ziekte van mensen. Ik zeg met nadruk ‘van mensen’ want duidelijk mag zijn dat medisch-antropologen niet echt geïnteresseerd zijn in de gezondheid van planten, dieren of zelfs de hele aarde. Persoonlijk vind ik dat jammer, want als de aarde ziek is, lijkt mij dat voor alle mensen die daarop leven best wel een probleem. En in sommige culturen zien ze dat ook zo. Gelukkig zijn er dan weer antropologen die … enzovoorts. Je snapt het wel.
Laten we het over gezondheid en ziekte hebben. Laten we beginnen met twee definities. De eerste is van de Wereld Gezondheidsorganisatie. Deze club hanteert sinds 1948 de volgende omschrijving voor gezondheid: “Gezondheid is een toestand van volledig fysiek, geestelijk en maatschappelijk welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebrek”. Dat klinkt goed, maar is nogal statisch en welbeschouwd zelfs volstrekt onrealistisch. Hoeveel mensen voldoen aan deze omschrijving? Vrijwel niemand! Zijn de meeste mensen dan niet gezond? Het antwoord daarop vind je in de volgende ‘modernere’ omschrijving (Machteld Huber): “Gezondheid is het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven.” Ook op deze omschrijving valt weer van alles aan te merken.
De relatie tussen gezondheid en cultuur (medische antropologie) blijft onderwerp van studie voor iedereen die zowel in gezondheid als in cultuur is geïnteresseerd. Denkt iedereen op aarde op dezelfde manier over gezondheid of zijn er culturele verschillen? En als je het toch over cultuur hebt: waar is het spirituele aspect? Valt dat onder ‘geestelijk’ (WHO) of onder ‘emotioneel’ (Huber)? Kun je wellicht zowel gezond als ziek tegelijk zijn? Of geen van beide?
Sommige antropologen stellen dat er drie basistheorieën bestaan die de oorzaak van ziekte proberen te verklaren:
1) Er is een schuldig iemand, bijvoorbeeld een heks, geest of voorouder. Om te genezen moet je die dan tevredenstellen, tot de orde roepen, overreden, uitdrijven, straffen, uitschakelen, en ga zo maar door. Daar heb je voodoo-dokters voor, duiveluitdrijvers (exorcisten), gebedsgenezers, sjamanen of andere lieden die (zeggen) dat (te) kunnen. En waarachtig… soms hebben ze succes!
2) Ziekte is het gevolg van een emotionele ervaring, bijvoorbeeld het verlies van een dierbare; een stockerende gebeurtenis zoals ervaren van verkrachting; bloot hebben gestaan aan levensgevaar; diep vernederd zijn … voorbeelden genoeg. Heling vindt vervolgens plaats door zuivering met lekker geurende rook; het inmasseren van heilzame oliën of kruidenmengsels; de zieke liefdevol aan te raken en ga zo maar door. Je kunt de zieke ook genezen door het uitspreken van bezwerende formules of het geven van taken en opdrachten die tot herstel moeten leiden. Dat laatste hoort er hier en daar soms gewoon bij.
- Ziekte heeft een wetenschappelijk te bewijzen oorzaak. Deze ‘Naturalistische theorie’ gaat ervan uit dat ziektebewijs – als het er nog niet is – vroeg of laat gevonden moet kunnen worden. Zo’n ziektebewijs kan zijn: een micro-organismen (bacil, virus etc.); een breuk; een overbelasting; een falend orgaan; een tekort, teveel, onbalans en ga zo maar door. Behalve de zogeheten ‘westerse geneeskunde’, vallen ook sommige ‘alternatieve geneeswijzen’ hieronder. In veel landen zijn ziektebewijzen van doorslaggevend belang. Het is alleen maar de vraag wat je als bewijs accepteert, want daarover kun je van mening verschillen. Valt een verstoring van Yin en Yang daar ook onder? Kun je energieblokkades opheffen met acupunctuur? Bach-bloesems? Zeg het maar.
In ‘het Westen’, waaronder Nederland, is binnen de reguliere geneeskunde het medisch-biologisch model toonaangevend. Het is dualistisch van aard: het lichaam is ziek of de geest is ziek. Beide kan natuurlijk ook, maar als er lichamelijk en psychisch niks mis is, ben je DUS gezond. Punt. Is er mogelijk lichamelijk iets aan de hand, dan stuurt de huisarts je wellicht door naar een specialist. Daar zijn er genoeg van, voor vrijwel elk orgaan wel een: nefroloog (nieren), uroloog (urinewegen), oncoloog (gezwellen); KNO-arts (keel- neus- oorarts); en zo nog een hele rij. Is er lichamelijk niks mis, dan moet het wel psychisch zijn en dan komen de psycholoog of zelfs de psychiater om de hoek. Maar kan niemand iets vinden, dan hoor je: “Wij kunnen niks vinden”, en kun je naar huis… met wat adviezen, zoals “probeer eens of maatschappelijk werk iets voor je kan betekenen”.
De laatste tijd wint in ons land het biopsychosociale model aan populariteit. Het is een uitbreiding op het biomedische model. Het heet: het ‘holistische’ model. Aan dit holistische model mist volgens mij echter nog een kwart. Ik zou het daarom graag willen uitbreiden tot een bio-psycho-sociaal-spiritueel model. Ieder mens is immer een éénheid waar het spirituele – of het ‘bovennatuurlijke’ – eveneens deel van uitmaakt. Daar hoeft niemand in te geloven, maar ontkennen dat er meer is dan wij kunnen waarnemen of zelfs kunnen vermoeden, lijkt mij persoonlijk onverstandig zolang je er niet 100% zeker van kunt zijn dat je ECHT alles weet.
Hoe jij naar ziekte en gezondheid kijkt, komt waarschijnlijk voort uit de manier waarop de gemeenschap waarin je bent opgegroeid omgaat met traditie en innovatie. Een behoudende gemeenschap voelt zich zekerder bij tradities en is niet gemakkelijk over te halen iets nieuws te proberen.
Sommige ziektes lijken cultuur- of context gebonden te zijn. Zo’n ziekte bestaat dan alleen in een bepaalde culturele context, zoals de ziekten phii pob (Thailand); amok (Maleisië); witiko (Canada); latah (Indonesië). Het zijn meestal psychische aandoeningen, waarvoor in het dualistisch denkende ‘westen’ geen goede verklaringen voor zijn te geven.
(Wordt vervolgd)
Geef een reactie