De Tweede Kamer is het eens met de inzet van het ‘blocking statute’ om het Strafhof te beschermen tegen Amerikaanse sancties. De vraag is alleen wanneer dit ‘paardenmiddel’ wordt ingezet en wat de gevolgen zijn.
Gaan Amerikaanse sancties het Internationaal Strafhof volledig lamleggen, en zo ja: wanneer? Die vraag hing boven het debat dat de Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken woensdag voerde met verantwoordelijk minister Tom Berendsen (CDA).
Hoewel het antwoord op die vraag vooralsnog ontbreekt, bestaat grote eensgezindheid over de noodzaak om het Strafhof ertegen te beschermen. Lof was er in de Tweede Kamer voor premier Rob Jetten (D66) die afgelopen week bij de Verenigde Naties in New York applaus oogstte met de oproep ‘Handen af van het Internationaal Strafhof en al die andere instellingen die de internationale rechtsorde beschermen’.
Ondermijning van het Strafhof
Aanleiding tot Jettens oproep zijn de sancties die de VS al instelden tegen 13 rechters en aanklagers van het Hof, gevoegd bij de uitgesproken Amerikaanse bereidheid om het Hof indien nodig ‘steen voor steen’ te ontmantelen. De VS verzetten zich tegen de ‘oorlog’ die het Hof volgens de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio tegen zijn land voert – bijvoorbeeld door onderzoek te doen naar mogelijke Amerikaanse misdaden in Afghanistan –, waarmee het inbreuk zou maken op de soevereiniteit van de VS.
Maar de ondermijning van het Strafhof bestaat al veel langer en draait niet om de VS, maar om Israël. Aanleiding was het onderzoek dat het Hof op 16 januari 2015 instelde naar wat formeel de ‘Situatie in de Staat Palestina’ heet. Dat richt zich op misdaden van Israël en Palestijnse strijdgroepen in bezet Palestina.
Het onderzoek, en de angst voor de consequenties, brachten Israël tot een campagne van beïnvloeding en ondermijning die pas negen jaar later, in mei 2024, aan het licht kwam. Daarbij kreeg het Amerikaanse steun. Al in september 2020 stelde de regering-Trump sancties in tegen onder andere toenmalig hoofdaanklager Fatou Bensouda.
In november 2024 escaleerde het verder toen het Strafhof arrestatiebevelen uitvaardigde tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant. In mei 2026 publiceerde The Rights Forum een overzicht van alle pogingen tot ondermijning sinds 2005.
‘Bazooka’ en ‘nucleaire optie’
Centraal in de bescherming van het Strafhof staat het zogeheten blocking statute of ‘blokkeermechanisme’ dat de EU kan inzetten om buitenlandse sancties in Europa te neutraliseren. Bedrijven die diensten verlenen aan het Hof, zoals banken en IT-bedrijven, moeten die dan voortzetten, zodat het Strafhof kan blijven functioneren.
Maar wat zijn de gevolgen? Het mechanisme – een Europese wet – is een ingrijpend instrument, dat in diplomatieke en politieke kringen wordt geduid als ‘paardenmiddel’, ‘bazooka’ en ‘nucleaire optie’. Het grijpt diep in in de verhouding met de VS, en kan voor de regering-Trump aanleiding zijn tot verdere escalatie.
Zo kunnen de VS sancties instellen tegen Nederland, de EU, of hun instellingen, bedrijven of burgers – en zo ‘onze economie en welvaart bedreigen’, aldus Queeny Rajkowski (VVD) in het debat. Nederlandse en Europese bedrijven die actief zijn in de VS lopen het risico daar juridisch en financieel te worden aangepakt als zij gehoorzamen aan het blocking statute.
Diplomatie versus actie
Die onzekerheid zorgde in het debat voor verschillende opvattingen tussen de linkse partijen die het mechanisme nu willen activeren en de rechtse partijen die dat zo lang mogelijk willen uitstellen. Dat uitstel heeft wel een grens: wanneer ‘het voortbestaan van het Strafhof in gevaar komt’ (VVD) of ‘als het werk van het Strafhof significant wordt belemmerd’ (CDA). Dat moment komt als de regering-Trump inderdaad verlammende sancties tegen het Hof instelt – iets wat volgens analisten snel zou kunnen gebeuren.
Het zijn deze scenario’s die VVD, CDA, ChristenUnie en PVV brengen tot hun inzet op voortzetting van de diplomatie. PRO, D66, SP en DENK vinden het tijd voor actie nu al 13 rechters en aanklagers van het Strafhof zijn gesanctioneerd. Kati Piri (PRO) benadrukte dat de diplomatie de sancties niet heeft weten te voorkomen. De ‘fluwelen handschoenen moeten uit’, aldus Hanneke van der Werf (D66).
Overigens vroeg een grote Kamermeerderheid de regering al in oktober 2025 per motie om in de EU te pleiten voor directe activering van het mechanisme. In april 2026 werd de regering in een nieuwe motie herinnerd aan de urgentie.
Mechanisme wordt ‘klaargezet’
Minister Berendsen stelde in het debat dat het kabinet inzet op diplomatie om de sancties te vermijden, en zich tegelijkertijd voorbereidt op de gevolgen. Veel van dat werk gebeurt achter de schermen en is vertrouwelijk, stelde hij. Nederland zoekt brede steun voor de bescherming van het Hof, en lijkt daarin voortgang te boeken, bleek uit zijn woorden.
Zo is onder de ‘verdragspartijen’ (staten die zijn toegetreden tot het Statuut van Rome, het oprichtingsverdrag van het Internationaal Strafhof) met dit doel een speciale werkgroep opgericht. Ook is de volgende Algemene Vergadering van Verdragspartijen, van 30 november tot 7 december, verplaatst van New York naar Den Haag, zodat door de VS gesanctioneerde personen die kunnen bijwonen.
Berendsen verzekerde de Kamer dat het blokkeermechanisme wordt ‘klaargezet’ voor activering zodra Amerikaanse sancties het Hof lamleggen. Daar zit nog wel een adder onder het gras, aangezien voor activering een gekwalificeerde meerderheid van EU-lidstaten is vereist. Dat betekent dat die moet worden gesteund door minstens 15 van de 27 lidstaten, die samen 65 procent van de EU-bevolking huisvesten.
Tegelijkertijd wordt volgens Berendsen hard gewerkt aan ‘eigen Europese soevereiniteit’ om de afhankelijkheid van de VS en Amerikaanse bedrijven af te bouwen. Juist woensdag bleek uit onderzoek van de NOS hoe kwetsbaar de EU nog is.
Geef een reactie