Nog voor er iets gezegd is, lezen sommige mensen gezichten, houdingen en stiltes. Ze merken wie gespannen is, wie afwezig kijkt, wie iets inslikt. Ze bemerken wanneer vriendelijkheid niet helemaal open is. En ze kennen het verschil tussen een gewone stilte en een stilte waarin iets dreigt.
Hun lichaam reageert vaak eerder op non-verbale signalen dan hun hoofd op woorden.
Van buitenaf lijkt dat misschien gevoeligheid. Het is een opmerkzaamheid. Het is een aanhoudende alertheid, een oud alarmsysteem.
Een kind heeft verbinding nodig om te leven. Het is afhankelijk van de ander voor veiligheid, nabijheid, voedsel, troost en erkenning. Als die ander betrouwbaar aanwezig is, kan het kind langzaam leren: ik mag er zijn. Ik hoef niet voortdurend op te letten. Ik kan mijzelf voelen.
Maar als verbinding onveilig, wisselvallig of onvoorspelbaar is, leert het kind iets anders. Het leert de ander lezen.
Hoe kijkt moeder?
Hoe klinkt vaders stem?
Is er spanning in de kamer?
Moet ik stil zijn, vrolijk doen, zorgen, verdwijnen, bemiddelen?
Zo kan een kind al vroeg extern georiënteerd raken. Het gaat zijn omgeving scannen, voorspellen en controleren. Niet omdat het berekenend is, maar omdat het zenuwstelsel leert dat veiligheid afhangt van het goed lezen van de ander.
Dat is geen zwakte. Het is een vorm van aanpassing. Het kind leert: mijn veiligheid hangt af van wat ik van de ander kan verwachten. Als ik de ander goed genoeg inschat, kan ik misschien boosheid, afwijzing of verlating voorkomen.
Later noemen we zo iemand vaak alert, sociaal of zorgzaam. En dat kan ook waar zijn. Mensen met zo’n geschiedenis kunnen vaak uitzonderlijk goed opmerken wat er tussen mensen gebeurt. Ze zien wat niet gezegd wordt. Ze merken wanneer iemand zich afsluit. Ze signaleren spanning voordat anderen die benoemen.
Maar onder die gave kan uitputting schuilgaan.
Want wie altijd de ander leest, raakt gemakkelijk zichzelf kwijt. Eigen gevoelens worden vaag. Eigen behoeften komen later. Grenzen voelen schuldig. Nee zeggen lijkt gevaarlijk. De emoties van de ander voelen als een opdracht: ik moet helpen, sussen, redden, aanpassen.
Hier wordt het belangrijk onderscheid te maken tussen angst en angstverhalen.
Angst zelf is niet verkeerd. Angst kan een direct signaal zijn van het lichaam: hier is spanning, hier dreigt grensverlies, hier voel ik mij niet veilig. Angst vraagt om erkenning. Om aandacht. Om een innerlijke volwassene die zegt: ik merk dat je bang bent; ik blijf erbij.
Maar angstverhalen zijn iets anders. Dat zijn de gedachten die de overlever ervan maakt: straks wordt de ander boos, straks word ik afgewezen, ik moet dit oplossen, ik mag geen spanning veroorzaken, ik moet mij aanpassen om de verbinding niet te verliezen.
Angst vraagt om erkenning. Angstverhalen vragen erom doorzien te worden.
In ons boek noemen wij dat de overlever. Niet als verwijt, maar als erkenning. De overlever heeft ooit geleerd hoe verbinding bewaard moest blijven. Hij heeft het kind geholpen om niet alleen te staan. Maar wat vroeger bescherming bood, kan later een gevangenis worden.
De weg terug begint vaak klein. Niet met grote inzichten, maar met een eenvoudige vraag:
Wat gebeurt er nu in míj?
Niet: wat voelt de ander?
Niet: wat verwacht de ander?
Niet: hoe voorkom ik spanning?
Maar: wat voel ik in mijn lichaam? Waar span ik mij aan? Wat wil ik eigenlijk zeggen? Wat heb ik nodig? Waar ga ik over mijn grens?
Dat is geen egoïsme. Het is thuiskomen.
In het boeddhisme wordt gesproken over opmerkzaamheid. Vaak denken we dan aan stilte, meditatie en ademhaling. Maar opmerkzaamheid begint misschien juist op het moment dat we merken dat we onszelf verlaten om de verbinding met de ander te behouden.
Daar, in dat kleine ogenblik, kan iets nieuws ontstaan.
Ik hoef de spanning van de ander niet meteen op te lossen.
Ik hoef niet kleiner te worden om erbij te mogen horen.
Ik mag voelen wat van mij is.
Ik mag de ander bij de ander laten.
Dat is geen muur optrekken. Het is een grens vinden. En een gezonde grens is niet het einde van verbinding, maar vaak het begin van een eerlijkere verbinding.
Dan ontstaat er naast de gerichtheid op de ander ook ruimte voor een innerlijke oriëntatie. Iemand kan voelen wat er in hemzelf gebeurt en zich van daaruit werkelijk laten zien. Niet als aanpassing. Niet als rol. Maar als mens.
Want echte nabijheid vraagt niet dat we onszelf kwijtraken. Echte nabijheid kan pas ontstaan wanneer twee mensen aanwezig zijn: bij zichzelf én bij elkaar.
Heling betekent daarom niet dat we minder gevoelig worden. Heling betekent dat we leren onderscheiden: wat voel ik werkelijk, en welk verhaal maakt mijn overlever ervan?
Dan blijft de gave, maar verandert de richting.
We voelen nog steeds veel. We merken nog steeds subtiele signalen. Maar we hoeven niet meer onmiddellijk te redden, te sussen of te verdwijnen. We kunnen waarnemen zonder meteen in te grijpen. We kunnen geraakt worden zonder onszelf kwijt te raken.
Langzaam leert het zenuwstelsel iets nieuws:
Verbinding hoeft niet gevaarlijk te zijn.
En we zijn niet per se overgeleverd aan de ander.
Er bestaan mensen bij wie je niet voortdurend hoeft op te letten. Mensen bij wie je adem zakt. Mensen bij wie je niet hoeft te presteren om te mogen blijven. Mensen bij wie je jezelf niet hoeft te verlaten.
En misschien worden wij, naarmate we veiliger worden met onszelf, ook zulke mensen voor anderen.
Vragen om bij stil te staan
Bij wie merk ik dat ik vooral de ander aan het lezen ben?
Wanneer verlaat ik mijzelf om de verbinding te bewaren?
Welke angst voel ik werkelijk in mijn lichaam?
Welk angstverhaal maakt mijn overlever daarvan?
Wat zou ik mogen laten bij de ander?
Bij wie voel ik dat ik niet voortdurend hoef op te letten?
Wouter ter Braake zegt
Helder, herkenbaar. Leerzaam. Dank je wel.
Siebe zegt
Ik ben wel benieuwd in hoeverre jullie vinden dat karakter een rol kan spelen.
Wanneer is zorgzaamheid bijvoorbeeld een soort overlevingsstrategie die een kwetsbaarheid toedekt, en wanneer is het gewoon iemands karakter? Maken jullie dit onderscheid?
Je kunt denken…iemand is zo hulpvaardig omdat ie eigenlijk geliefd wil zijn, niet afgewezen wil worden, gewaardeerd wil worden, en dit heeft ie als kind altijd gemist. Maar iemand kan toch ook gewoon hulpvaardig zijn qua karakter, gewoon gul, vrijgevig?
Ik denk dat beide ook naast elkaar kan bestaan trouwens.
Hoe zien jullie dit? Erkennen jullie zoiets als karakter?
Luuk Mur zegt
Beste Siebe,
Ja, wij erkennen zeker zoiets als karakter. Iemand kan van nature zorgzaam, gul en hulpvaardig zijn.
Het onderscheid zit voor ons vooral in de innerlijke vrijheid. Komt zorgzaamheid voort uit ruimte, warmte en keuzevrijheid? Dan hoort zij bij iemands karakter. Maar wanneer iemand móét zorgen, geen nee durft te zeggen, zich schuldig voelt bij grenzen, of voortdurend de stemming van de ander moet bewaken, dan is zorgzaamheid deels een overlevingsstrategie geworden.
En inderdaad: beide kunnen naast elkaar bestaan. Een echte kwaliteit kan door vroegere onveiligheid overbelast raken. Heling betekent dan niet dat iemand minder zorgzaam wordt, maar dat de zorgzaamheid vrijer wordt.
Hartelijke groet,
Luuk
Siebe zegt
Duidelijk, dank je Luuk.
Het is ergens wel interessant, vind ik, dat boeddhisme leert om je ook te richten op andermans welzijn, maar toch is de kans heel groot dat je eigenlijk teveel met de Ander bezig bent, qua stemming, qua leuk of vriendelijk willen doen, qua vervloeien, verlies van jezelf en zelfs dat je de Ander eigenlijk te serieus neemt. Kan dat? Volgens mij wel.
Zoals jullie aangeven; eigenlijk is er geen goede verbondenheid maar in de omgang met de Ander of situaties spelen constant bepaalde gevoeligheden een te grote rol.
Wat dat betreft denk ik dat het spirituele pad ook vol valkuilen is omdat je vaak juist helemaal niet heelt maar eerder trekjes van jezelf sterker maakt die eigenlijk helemaal niet zo heilzaam zijn, maar ondertussen maak je jezelf wijs dat je goed bezig bent met beoefening.
Een soort zelfbedrog of blindheid ligt constant op de loer. Soms vraag ik me wel eens af of er wel eens iets anders speelt eerlijk gezegd.