Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Overal ter wereld speelden en spelen (nog steeds) vrouwen een andere rol in religies dan mannen. De belangrijkste reden daarvoor is waarschijnlijk dat vrouwen andere eigenschappen hebben dan mannen. Mannen zaaien zaad in vrouwenlichamen en vrouwen baren kinderen. Mannen zijn doorgaans bonkiger, gespierder en fysiek krachtiger dan vrouwen, terwijl vrouwen van nature wat ronder, zachter en ontvankelijker zijn dan mannen. En zo kun je nog wel even doorgaan. Hoe het ook zij, wereldwijd hebben mannen de meeste religieuze touwtjes in handen, die ze in veel gevallen nog steeds krampachtig vasthouden, terwijl vrouwen als marionetten een ondergeschikte rol toebedeeld hebben gekregen. Vrouwen die zich niet aan de (door mannen bepaalde) regels hielden, vormden een bedreiging voor de bestaande orde, met name wanneer ze zelfstandig begonnen te opereren. Of dat tegenwoordig anders is dan vroeger? Ja en nee. Wij zetten heden ten dage geen (vooral vrouwelijke) heksen meer op brandstapels. Die praktijken zijn inderdaad verleden tijd. Maar de ‘mannelijke’ reguliere geneeskunde vindt het tegenwoordig nog steeds geen probleem om de ‘vrouwelijke’ complementaire- en meer holistische geneeskunde als ‘niet serieus te nemen’ weg te zetten, onder aanvoering van bijvoorbeeld een stichting als Skepsis, een vorm van medische Inquisitie. Ik wil deze bewering direct afzwakken door te zeggen dat er tussen dit ‘wit en zwart’ veel grijs zit.
Religie en geneeskunde zijn toch twee verschillende zaken? Ook hier een ‘ja’ en een ‘nee’. Vroeger werden bij ons genezingspraktijken nogal eens voorbehouden aan vertegenwoordigers van een religie, en tegenwoordig is dat op allerlei plaatsen in de wereld nog steeds zo. Denk aan medicijnmannen, sjamanen, Voodoo priesters, heksen (Wica!) en kruidenvrouwtjes. Ook tegenwoordig proberen zowel religieuze als wereldlijke heren op allerlei manieren praktijken de kop in te drukken die bestaande machtsverhoudingen ondermijnen of dat misschien, wellicht, je weet maar nooit … zouden kunnen doen.
Het is een feit dat vrouwen die op een of andere manier met religie bezig zijn, vaker ‘bezeten’ worden dan mannen. Iemand is ‘bezeten’ wanneer zij (of een enkele keer dus een hij) onder invloed komt van een bovennatuurlijke kracht, bijvoorbeeld een geest. De verklaring daarvoor is dat vrouwen ontvankelijker en beïnvloedbaarder zijn, opener staan voor het sacrale en meer gevoel hebben voor wat niet direct logisch valt te verklaren. Andere verklaringen zijn: vrouwen zijn vatbaarder voor stress, proberen onder de druk van mannelijke overheersing uit te komen, én ze hebben eerder een therapeutisch uitlaatklep nodig dan mannen. Wat is waar en wat niet? Ik waag het niet daar een uitspraak over te doen. Misschien zijn beide visies waar of juist bezijden de waarheid. Feit is dat bezetenheid grosso modo nog steeds onbegrepen is, alle religieuze, psychiatrische en psychologische onderzoeken ten spijt. Dat komt vooral doordat het bestaan van geesten of andere bovennatuurlijke krachten die bezit van iemand zouden kunnen nemen (nog) niet wetenschappelijk bewezen is en mogelijk nooit te bewijzen valt. Vooral westerlingen twijfelen aan alles waar zij geen vinger achter kunnen krijgen. In een cultuur waarin geen plaats is voor het bovennatuurlijke (behalve voor wat christelijk ‘gelegitimeerd’ is), mag en kun je dus ook niet zomaar geloof hechten aan zoiets als bezetenheid en dus krijgt bezetene gewoon het stempel: ‘gek’. En daar kun je – als andere middelen niet (meer) helpen – met pillen wat aan doen: “Wenn man nicht weiss wie, was oder waarum… gib valium” (Als je niet weet hoe, wat of waarom… geef dan Valium.)Al eeuwenlang hebben machthebbers ervaren dat je tegenstanders, andersdenkenden, vrijdenkers en andere lieden die je liever kwijt dan rijk bent, kunt uitschakelen door hun ideeën te bestempelen als: gek, idioot, onbewezen, te zot voor woorden, bedrog of gevaarlijk. Lukt dat niet, dan kun je een persoon krankzinnig laten verklaren, opsluiten of desnoods om zeep (laten) helpen. Probleem opgelost.
(wordt vervolgd)
