Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Religie moet verweven zijn met het alledaagse. Anders gezegd: het moet in de dagelijkse praktijk handen en voeten krijgen en zichtbaar zijn in de samenleving, anders stelt het weinig voor. De buitenkant van een religie is een krachtig bindmiddel voor gemeenschappen en helaas ook controleerbaar door machthebbers en dat kan (soms te) ver gaan. Kledingvoorschriften zijn bijvoorbeeld gemakkelijk te checken op wel of niet correct naleven (bijvoorbeeld: Iran). Behalve keppeltjes, hoofddoeken, mijters of andere hoofdbedekkingen zijn er ook pijen, priesterkragen, cumberbands en ga zo maar door. Wanneer je als toerist een kerk, tempel, synagoge of moskee wilt bezoeken, moet je je waarschijnlijk aan kledingvoorschriften houden. Zo is het vaak niet toegestaan om met korte broek, blote armen of al te zomerse outfit een kerk binnen te gaan. En wanneer je mee wilt doen aan een zensesshin in een boeddhistische tempel kan het zijn dat men van je verwacht dat je geheel in het zwart gekleed gaat. Kleding is buitenkant, dat klopt … maar kleren maken de man (en de vrouw) en het is beslist waar dat het aantrekken van zoiets als een religieus gewaad iets met de binnenkant – of wel de beleving – van de drager doet.
In eigen land houden sommige geloofsgemeenschappen precies bij wie wel en wie niet ’s zondags in de kerk aanwezig was. Nog niet zo lang geleden mochten leden van bepaalde kerkelijke groeperingen thuis geen televisietoestel hebben! Dat was immers des duivels … (Voorbeeld: een onderwijzer van een strenge christelijke school kwam bij mij op mijn TV naar het WK voetbal kijken… dat kon thuis niet, want stel dat men erachter kwam dat … dan was hij zijn baan kwijt!).
Al sinds eeuwen verschilt de persoonlijke beleving van een religie van wat ‘de gevestigde orde’ verkondigt en (soms bijna dwingend) oplegt. Rituelen, normen en waarden zijn één ding, hoe mensen dat beleven is een tweede. Mensen met dezelfde religieuze achtergrond kunnen ieder een totaal andere beleving hebben van de rituelen, normen en waarden die traditioneel bij hun religie horen. De persoonlijke geloofsbeleving is namelijk afhankelijk van allerlei factoren, zoals gemoedstoestand, ervaring, omgeving, aan- of afwezigheid van anderen, veranderende inzichten en nog veel meer. Er zijn zeer gelovige lieden die nooit naar een gebedshuis gaan, en er zijn mensen die iedere zondag braaf in een kerkbank plaatsnemen – of op een gebedsmatje – maar nauwelijks of niet in God geloven. De een bidt bij het opstaan, voor iedere maaltijd en voor het slapen gaan, of anderszins, een ander nooit. Er bestaan dominees die de sterren van de hemel preken zonder nog in God te geloven. En er zijn mannen en vrouwen die – zonder dat iemand daar ooit iets van meekrijgt – intens religieus zijn en (naar eigen zeggen) een innige relatie hebben met God. Kan allemaal. Ondertussen gaat de een de eigen religie met de jaren intenser beleven, terwijl de ander alle vertrouwen erin verliest. Wellicht vatten ze de symboliek ervan verschillend op en interpreteren zij heilige geschriften anders. Wie zal het zeggen. Wat iemand zelf over zijn / haar eigen geloof zegt, is niet altijd betrouwbaar. Mensen kunnen anderen én zelfs zichzelf voor de gek houden door A te zeggen en B te doen. Bijvoorbeeld: Je kunt je mond vol hebben van mededogen, maar wanneer je verder niets met dat verkondigde mededogen doet, is het loos. Je kunt in woorden vurig belijden dat rechtvaardigheid heel belangrijk is, maar wanneer je ondertussen meedoet aan het spekken van jouw eigen bankrekening terwijl de armoede in de wereld almaar toeneemt … wat stelt zo’n belijdenis dan voor?
Het lichaam speelt een belangrijke rol in het uiten van religie; religie blijft niet louter iets geestelijks. Met het lichaam kun je uitdrukking geven aan zaken als nederigheid, eerbied, overgave, aanbidding, en nog veel meer. Denk aan knielen, het hoofd buigen, dansen, gebaren maken. Met je stem kun je niet alleen lof prijzen, zingen, murmelen en hardop bidden maar ook kermen, smeken en vloeken. Wanneer iemand zoiets uitroept als “Alle Jezus nog aan toe …” ontleent zo’n uitroep de kracht of zwakte ervan aan de christelijke religie. Daar staat volgens mij zelden iemand bij stil. Toch is het zo, anders zou je net zo goed iets kunnen roepen als “Alle Hendrik nog aan toe …” (Of vul een willekeurige andere wereldse naam in.)
Tot slot van deze bijdrage een deel uit een zeer persoonlijk gebed uit de vorige eeuw (citaat uit dagboek). Het geeft weer hoe een volwassen persoon zijn/haar religie op een zeker moment beleeft (heeft). Duidelijk is dat het niet alleen maar “Halleluja” hoeft te zijn. Voor de duidelijkheid: beleving is – zoals al gezegd – afhankelijk van invloeden als: gemoedstoestand, ervaring, omgeving, aan- of afwezigheid van anderen, veranderende inzichten en nog veel meer.
Ik twijfel niet meer aan U.
U trok dwars door mij heen.
U gooide alles in mij omver.
De twijfel die mij rest, geldt alleen nog mijzelf.
Voor ik U zocht, vond U mij!
U liet mij daarna kwetsbaar in deze wereld staan
Wat moet ik met Uw majesteit?
U hebt mijn honger weggenomen en mijn dorst gelest.
Maar U drukt ook als een steen op mijn borst en snoert mij de adem af.
U speelt met mij tot ik gebroken ben.
Door U gevonden worden was een ramp.
Waarom koos U mij?
U hebt mij opstandig gemaakt!
U nam alle vreugde voor U zelf.
Mij rest verdriet, woede en pijn!
Ik ben bevreesd dat U mij nooit meer zult verlaten.
Onthoudt U mij Uw liefde tot ik roep: GENOEG!?
Onthoudt U mij Uw liefde tot ik mij volledig aan U overgeef?
Wanneer ik doe wat U vraagt, sterf ik terwijl ik wordt geboren.
Niets zal meer zijn zoals het was: mijn dood.
Alles zal zijn zoals U wilt: mijn geboorte.
Geef een reactie