Mediteren met elektronica – Kan technologie een meditatieleraar vervangen?

Een Thaise zakenman vertelde me een tiental jaar geleden dat hij zich in iets totaal nieuws aan het verdiepen was. Hij had namelijk een meetinstrument ontwikkeld waarmee hij in staat was om je hersenen te meten terwijl je aan het mediteren bent. Het was een hoofdband die je om moest doen, waarna je aan een grafiek het verloop van je meditatie kon aflezen. Ik vond het een beetje amusant, en hoewel het me wel fascineerde, dacht ik: ‘zoiets werkt nooit’…

Maar ik had het misschien bij het verkeerde eind. In januari van dit jaar plaatste de Belgische zender VRT een artikel waarin ze een wedstrijd tussen beoefenaars van meditatie beschreven: de deelnemers droegen een band op hun hoofd waarbij de vooruitgang in meditatie gemeten werd. Degene met de hoogste score was de winnaar.

Dit trok wel mijn aandacht! Blijkbaar waren de amateuristische experimenten inmiddels uitgegroeid tot een heuse wetenschappelijk onderbouwde technologie: voor een bedrag van 150 euro kon je een band aanschaffen die je kon helpen te mediteren. Slogan van het bedrijf: Meditation for us non-Buddhists, meditatie voor de ‘dummy’, zeg maar. Het bedrijf in kwestie, Muse geheten, is momenteel de meest succesvolle producent van een nieuwe generatie apparaten die je hersenactiviteit kan meten (verschillende typen hersengolven) en je daarover ook feedback kan geven. Concreet produceert het apparaat natuurgeluiden zoals vogeltjes of het geluid van een storm die je vertellen of je rustiger wordt (vogeltjes) danwel juist onrustiger (storm). Ik dacht als meditatieleraar dat ik dit toch een keertje moest uitproberen.

Nadat ik een hoofdband wist te bemachtigen, ging ik er dus mee aan de slag. Alhoewel ik een enkele keer wel eens mediteer met achtergrondmuziek als dit deel vormt van een begeleiding, was dit een heel ander verhaal: het was als het ware alsof de hoofdband door me heen ‘keek’: de band vertelde me exact wanneer ik afgeleid was en wanneer geconcentreerd. Bovendien kon ik nadien een grafiek zien met mijn meditatiepieken en dalen, en wanneer mijn meditatie het ‘beste resultaat’ gaf.

Je zou zo’n apparaat misschien wel snel lachend wegwuiven, maar ik denk dat er toch wel een paar interessante dingen over te vertellen zijn. Allereerst moet ik zeggen dat de technologie wel een grote vlucht heeft genomen vergeleken met tien jaar geleden; het is dus best mogelijk dat hetgeen we nu onzin noemen, eigenlijk nog in een proefperiode staat en de tijd moet krijgen om door te groeien en zijn kinderziekten kwijt te raken. Ik merkte dat de feedback van het apparaat me voornamelijk hielp in het eerste kwartier van mijn meditatie. Wanneer ik eenmaal volop in mijn meditatie zit, heb ik de indruk dat het apparaat me méér afleidt van mijn meditatie. Maar blijkbaar zijn er anderen die de band anders afstellen waardoor hij je blijft helpen tijdens de meditatie, en je er zelfs diepgaande, weldadige en transformerende ervaringen mee kan beleven. Je kunt dus wel stellen dat het apparaat met name goed werkt voor de beginnende beoefenaar van meditatie, zeker wanneer die houdt van technische snufjes. Voor hen kan het een extra stimulans zijn om te leren mediteren, vooral als ze een mindfulnesscentrum of yogastudio te zweverig vinden.

De laatste 15 jaar is wetenschappelijk onderzoek naar meditatie en mindfulness vertienvoudigd, en worden de voordelen van meditatie erkend door de mainstream wetenschap. Apparatuur zoals deze hoofdbanden kan mensen helpen meditatie te integreren in hun dagelijks leven, en te erkennen dat de waarde van meditatie verder gaat dan een religieus ritueel of een oefening van doorgewinterde boeddhistische monniken. Zoals de Amerikaanse journalist Dan Harris al vaak heeft opgemerkt, kan meditatie kan tot een nieuwe lifestyle-gewoonte uitgroeien net als hardlopen, dat de laatste tachtig jaar eveneens gebruikelijk is geworden. Wellicht komt er een moment dat dagelijks mediteren net zo gewoon is als tandenpoetsen, dat er nota bene ongeveer tweehonderd jaar over gedaan heeft om een gewoonte te worden. En wie ben ik om te zeggen dat meditatie alleen mag plaatsvinden onder toeziend oog van een boeddhistische monnik in een tempel? Wanneer mensen verder komen in meditatie en vragen hebben, komen ze mij of een andere monnik vanzelf wel opzoeken. En dan mogen ze de hoofdband gerust thuislaten…