De boeddhistische denker Sulak Sivaraksa (1933) is de belichaming van het sociaal geëngageerde boeddhisme. De vraag van zijn Religie en maatschappelijke verandering is: ‘Hoe kan religie bijdragen tot maatschappelijke verandering?’ Hieronder een beknopte samenvatting van het gelijknamige hoofdstuk uit Sivaraksa’s Zaden van vrede.

In de meeste culturen heeft religie twee rollen, signaleert auteur Sivaraksa. In tijden van vrede neigen priesters ernaar de maatschappelijke status quo te handhaven en sociale verandering tegen te houden. In tijden van onrust kunnen zij echter profeten zijn, die de instabiliteit in de samenleving gebruiken om deze te verbeteren en veranderen. Religie roept dan op tot een meer rechtvaardige en vreedzame samenleving op aarde, in het hier en nu.

Profetische stemmen

De auteur oppert vervolgens dat elke wereldreligie bestaat uit twee hoofdelementen: universele altruïstische en onbaatzuchtige liefde en geïnstitutionaliseerd en egocentrisch groepsgevoel. Dit laatste kan leiden tot intolerantie en fundamentalisme, zoals blijkt uit het volgende citaat: ‘Wij hebben het enige en ware pad naar verlossing gevonden. De anderen bevinden zich op een dwaalspoor.’ Een citaat: ‘Veel godsdienstige mensen vinden rechtvaardiging voor hun geloof in de wedijver met anderen in plaats van het streven naar dialoog en vreedzame samenwerking.’

De universele liefde van de wereldreligies is de laatste twee eeuwen terecht gekomen op de tweede plaats, aldus Sivaraksa. Op de eerste plaats staan uiterlijke vormen, waardoor religie als institutie de norm geworden. De meeste kerken steunen de maatschappelijke status quo: ‘Er zijn niet genoeg profetische stemmen geweest om de sociaal-economische orde in beweging te houden op weg naar vrede en rechtvaardigheid voor de hele mensheid.’

Wereldlijke goden

In de achttiende eeuw verminderde de priesterlijke macht in het voordeel van een nieuw soort raadgever: de wereldlijke intellectueel. Deze is niet aan traditie gebonden en beweert dat hij alle ellende van de wereld kunnen diagnosticeren en oplossen met zijn verstand. Dienaren en woordvoerders van goden is hij niet, maar hij vervangt de goden.

Met veel geestdrift nemen deze wereldlijke intellectuelen de grote geloofssystemen en hun voorstanders onder de loep, aldus de auteur. Zowel kerk als geestelijkheid worden aan de kaak gesteld. Deze intellectuelen hebben een grote rol gespeeld in het vormen van onze kritische mentaliteit en sociale instelling. Maar waren uitgerekend deze intellectuelen wel zo geschikt om de mensheid voor te houden hoe die zich moet gedragen? Niet bepaald! Sulak Sivaraksa schrijft over deze grote mannen en vrouwen, of ze nu Rousseau, Marx, Bertrand Russel of Mao Tse-tung heten: ‘Als wij kijken naar hun morele en oordeelkundige kwalificaties, zien wij dat zij hun eigen leven vaak op ontstellende manier leidden. Hun persoonlijke levens en hun relaties met familie en vrienden doen ons over het algemeen niet geloven dat zij zelf de sleutel tot geluk hadden gevonden.’ Deze wereldlijke goden hebben weliswaar ons denken verscherpt, maar ook bijgedragen aan het lijden van de mensheid. Zij faalden, omdat zij net als hun voorgangers arrogant en onverdraagzaam werden. Ze vonden de mensheid en hun eigen ideeën belangrijker dan de mensen die zij ontmoetten, concludeert de boeddhistische denker.

Waar het aan schort

We hechten te veel geloof aan de macht van actie, vooral aan politieke actie. Net als wereldlijke intellectuelen hebben activisten de neiging om zich met de buitenkant bezig te houden en het vingertje op te heffen naar anderen, naar ‘hen’ of naar het ‘systeem’. Dit zonder in te zien dat negatieve factoren ook in onszelf werkzaam zijn. Activisten gaan er vanuit dat persoonlijke rechtschapenheid pas ontstaat door radicale sociale verandering. Boeddhisten menen volgens Sivaraksa al 2.500 jaar dat radicale maatschappijverandering eerst, of in ieder geval gelijktijdig vraagt om individuele en spirituele verandering. Religie kan voor persoonlijke verandering zorgen, maar niet als dit het eenvoudigweg uitvoeren van uiterlijke rituelen is, zonder dat het samengaat met persoonlijke verandering. ‘Religieuze waarden zijn waarden die uitdrukking geven aan onze spirituele diepte en menselijkheid,’ aldus de maatschappijcriticus.

Het volgende citaat tot slot klinkt als een oproep. Sulak Sivaraksa: ‘Mensen die naar een spiritueel leven streven, moeten zich betrokken voelen bij hun maatschappelijke en fysieke omgeving. Waarlijk religieus zijn betekent niet de maatschappij afwijzen, maar werken voor sociale rechtvaardigheid en verandering. Religie bevindt zich in het hart van maatschappelijke verandering en maatschappelijke verandering is het wezen van religie.’ 

Bronnen
Sivaraksa, S. Zaden van vrede. Uitgeverij Asoka, Nieuwerker a/d IJssel, 1997
Sulak Sivaraksa at the Parliament of the World’s Religions
https://www.youtube.com/watch?v=OkIerY9LeIE

 

 

Categorieën: Achtergronden, Boeddhisme, Geluk, Dharma en filosofie
Tags: , , , , , , , ,

Ochtend- of avondeditie

We hebben een gratis mailinglijst.
Abonneer je op onze ochtend- of avondeditie

5 reacties op Religie en maatschappelijke verandering

  1. Kay schreef:

    In dit artikel worden tegenstellingen gemaakt en benoemd. Bijvoorbeeld enerzijds religie en maatschappelijke betrokkenheid, anderzijds rede, rationaliteit en wetenschap. Volgens het artikel is zijn verandering van individu en samenleving essentieel en primair, deze veranderingen zijn secondair en gevolgen. Veel meer gaat het om vorming versus ontwikkeling. Vorming is individu en samenleving passen in een harnas, ontwikkeling is onontgonnen maar latente mogelijkheden en eigenschappen tot bloei te laten komen. De kinderen van nu worden nog steeds in de mal van de industriële revolutie gegoten.

    Een andere wezenlijke tegenstelling is binnenkant en buitenkant benaderingen. In werkelijkheid is het de binnenkant die de buitenkant bepaald. Activisme is net zo oppervlakkig en basisloos als commercialisme en consumentisme, het komt uit dezelfde mentaliteit voort.
    Onze samenleving heeft het conflict tussen de individualist en het algemeen belang niet kunnen oplossen. Conflicten lijken niet te verdwijnen, maar lijken zich te vermenigvuldigen. Morele principes zijn arbitrair en rigide als op een activistische manier op het leven worden toegepast. Achter de ethische, activistische principes, wat een vals beeld is, ligt een grotere waarheid van een groter bewustzijn.
    Een concept voor ons in deze tijd om wat orde in de chaos te scheppen is het onderscheid maken tussen een nationaal-ego en nationale-ziel. Je kunt een nationaal-ego beschouwen als een voorbeeld van vals subjectivisme, waarin de nationale identiteit en trots worden benadrukt om iemands superioriteit te bewijzen. Nationaliteit is de eerste en enige volwassen psychologische eenheid van een land.

    Het modderen van activisme, religie, psychotherapie in individu en samenleving is geen spiritualiteit, in tegendeel het is anti-spiritueel.

    • kees moerbeek schreef:

      Dank Kay.

      Sulak Sivaraksa wordt in Birma en internationaal zeer gewaardeerd. In zijn land staat hij bekend als een lastpak voor het regime en wordt af en toe voor het gerecht gesleept. Zijn dharmische autoriteit is onomstreden. Hij is niet de enige, er zijn er zovelen.

      Ik wil je beslist niet beleren, maar leven is AANMODDEREN. Dat is zo spiritueel als maar zijn kan.

      Dictaturen komen en gaan: de wind blijft bestaan en komt uit alle richtingen. In onze geest waart een dictator rond, een aap die slingert van tak tot tak en wat al niet meer. Zo zijn we mensen en daar zit wijsheid in! Te zen? https://www.youtube.com/watch?v=CcynRnI7uAo En ten slotte: https://www.youtube.com/watch?v=YVc0wBLri1A Dit vult mij met grote vreugde: https://www.youtube.com/watch?v=ZxUmq2tOQ2Q

      Er ontspruiten prachtig Lotusbloemen uit de modder. Ontwaak.

      Namo Guanshiyin pusa!

      • Kay schreef:

        Beste Kees,
        Alle mogelijkheden en eigenschappen, al dan niet ontwaakt, zijn belangrijk in de evolutie van de mensheid. Veronderstellen b.v. dat rede, rationaliteit en wetenschap geen plek heeft in het bestaan is blind geloof, onrespectvol en een opvatting dat menselijke eigenschappen en mogelijjkheden uitgewist kunnen worden en geen rol hebben te spelen hebben is een opvatting. Deze opvatting vind je veel in new age groepen, in fanatieke en fundamentalistische kringen en Azië. Dat kan ik respecteren, maar mijn respect gaat niet zover dat het de enige en hele waarheid is.
        Elke systimatisering heeft zo zijn eigen uitgangspunten en standpunten, een andere systimatisering kan ook waar zijn.

        • kees moerbeek schreef:

          Dank dat we nu weten waar je respect naar uit gaat en waar je respect eindigt, Kay. En vervolgens dat deze stigmatisering van je ook waar kan zijn, neem ik aan. Ik hoop dat je bij het waden door de modder de groei en bloei van lotusbloemen niet verstoort. Als je het met ‘tiger feet’ doet lukt je het. Humor moet toch nog kunnen?
          Namo guanshiyin pusa!

        • kees moerbeek schreef:

          Uiteindelijk vinden we de Weg, op onze manier. Je kunt je aansluiten of niet. Nodeloos om ons te beleren, dat kunnen we namelijk zelf veel en veel beter. Overigens heb ik totaal niets met New Age, of gezweef. Akkiebah

          Namo Guanshiyin pusa!

Menu