Denkknopen in het dagelijks leven, de theologie, de filosofie, de wiskunde, advaita, zen en niet-weten.
Een aporie is een tegenspraak, een paradox, een hardnekkig raadsel, een onoplosbaar probleem dat de denker hoofdpijn bezorgt en tot wanhoop drijft.
Een ander woord voor aporie is denkknoop.
Een aporie is een tegenspraak, een paradox, een hardnekkig raadsel, een onoplosbaar probleem dat de denker hoofdpijn bezorgt en tot wanhoop drijft.
Een ander woord voor aporie is denkknoop.
Denkknopen in het dagelijks leven
Denkknopen krijgen in het abstracte denken hun duidelijkste vorm, maar het gewone leven zit er vol mee. Levende wezens worden hun hele leven verscheurd door tegenstrijdige reflexen, instincten, impulsen, gevoelens, verlangens, voorkeuren, oordelen, gedachten, situaties.
Een bacterie die naar het licht toe wil maar van het zout weg, dat is de protozoïsche variant van Hamlets To be or not to be, wat rijmt op, maar niet per se met, euthanasie.
Een koolmees die haar jongen wil voeden maar haar nestplaats niet wil verraden aan Hans die daar net even in het zonnetje zit en nu moet kiezen of hij zijn eigen gemoedsrust hoger aanslaat dan die van de koolmees, het leven van de mezenkuikentjes hoger dan de rupsjes die ze tot voedsel dienen, een bruine huid hoger dan het risico op huidkanker.
Als je het gezocht vindt om bij bacteriën en koolmezen van denkknopen te spreken, moet je je definitie van denken wat oprekken. Dat is meteen een goede oefening: voor niet-weten heb je hypermobiele hersens nodig, anders krijg je die knopen nooit uit je harses.
Denkknopen in de vorm van een tegenspraak of paradox
Een tegenspraak is, de naam zegt het al een tekst die zichzelf impliciet of expliciet tegenspreekt. Hij is waar als hij onwaar is en omgekeerd. Alle tegenspraken zijn aporieën, maar niet alle aporieën zijn tegenspraken.
Volgens het woordenboek is een paradox een schijnbare tegenspraak, maar in de praktijk worden paradox en tegenspraak vaak door elkaar gebruikt. Zo zijn de paradoxen van Epimenides (de leugenaarsparadox) en Russel echte tegenspraken, die van Zeno schijnbare.
Een van de kortste en meest bekende tegenspraken is de leugenaarsparadox, ‘deze zin is gelogen.’ Is hij waar dan is hij onwaar, is hij onwaar dan is hij waar.
Om tegenstrijdig te zijn moet een tekst (mede) naar zichzelf verwijzen en een ontkenning bevatten, maar dat hoeft niet binnen één zin, kijk maar. De volgende zin is onwaar. De vorige zin is waar.
Tegenspraken steken overal de kop op, in de theologie, in de filosofie, in de wiskunde, in de wijsheidstradities en in niet-weten.
Denkknopen in de theologie
Als God almachtig is, kan hij zichzelf dan van zijn almacht beroven? En kan hij dat vervolgens weer ongedaan maken?
Als God alwetend is, hoe kan hij dan weten hoe het is om onwetend te zijn, en als hij dat niet weet, hoe kan hij dan alwetend zijn?
Als God alles geschapen heeft, heeft hij dan ook zichzelf geschapen? Zo ja, hoe kon hij zichzelf scheppen toen hij er nog niet was? Zo nee, wie schiep dan de schepper, en wie schiep de schepper van de schepper enzovoort?
Denkknopen in de filosofie
Als alles een oorzaak heeft, wat was dan de eerste oorzaak? Als de eerste oorzaak zelf onveroorzaakt is, waar komt die dan vandaan?
Als de stof de geest voortbrengt, zoals de materialist beweert, waar komt de stof dan vandaan? Als de geest de stof voortbrengt, zoals de idealist beweert, waar komt de geest dan vandaan?
Als je alles moet betwijfelen, zoals de scepticus adviseert, geldt dat dan ook voor de twijfel?
Als waarheid niet bestaat, zoals de nihilist beweert, geldt dat dan ook voor het nihilisme?
Als alles relatief is, zoals de relativist beweert, geldt dat dan ook voor het relativisme?
Als alles subjectief is, zoals de subjectivist beweert, geldt dat dan ook voor het subjectivisme?
Als er alleen maar perspectieven zijn, zoals de perspectivist beweert, geldt dat dan ook voor het perspectivisme?
Als mijn wil vrij is, kan niets hem beïnvloeden; kan niets hem beïnvloeden dan is hij onvrij. Is hij nou vrij of onvrij?
Volgens de presocraat Zeno kan een haas een schildpad nooit inhalen, want steeds als de haas de helft dichterbij is gekomen, is de schildpad alweer een stukje verder gelopen.
Volgens diezelfde Zeno kan een pijl zich niet verplaatsen, want hij bevindt zich op ieder tijdstip onbeweeglijk op één plek en de som van al die stilstanden is gelijk aan nul.
Denkknopen in de wiskunde
Een voorbeeld van een wiskundige denkknoop is de verzameling van alle elementen die geen lid zijn van een verzameling; bevat de set van alle sets die niet zichzelf bevatten, zichzelf? Scheert een barbier die iedereen scheert die niet zichzelf scheert, zichzelf?
Deze aporie is bedacht, of liever ontdekt, aanvankelijk zeer tegen zijn zin, door Bertrand Russell terwijl hij aan de Principia Mathematica werkte, en staat bekend als de Russelparadox.
Wat als de barbier een vrouw is? Wat als haar klanten mannen zonder baardgroei zijn, vrouwen met baardgroei, mensen zonder geslacht?
Hier heb je een moderne variant van de antinomie van Russel: als je iedereen belt die nooit zichzelf belt, bel je dan jezelf?
Nog moderner: als je iedereen liket die nooit zichzelf liket, like je dan jezelf?
Pijnlijke variant: als je van iedereen houdt die niet van zichzelf houdt, hou je dan van jezelf?
Denkknopen in advaita en in zen
Als alles een illusie is, zoals de non-dualist beweert, geldt dat dan ook voor de illusie?
Als alles leeg is, zoals de boeddhist beweert, geldt dat dan ook voor het begrip leegte?
Als zenmeester Linji beweert dat we niets moeten geloven van wat hij zegt, geldt dat dan ook voor de uitspraak dat we niets moeten geloven van wat hij zegt?
Zenkoans zijn aporieën van jewelste, bedoeld om (uit) je geest te breken.
Toen hij een portret zag van Bodhidharma met baard zei Huoan: Waarom heeft die vent geen baard? (De Poortloze Poort, koan 4.)
Yuean zei: Xizongh, de wielmeester, maakte een kar waarvan de wielen wel honderd spaken hadden. Wat blijft er over als je alle onderdelen verwijdert? (De Poortloze Poort, koan 8.)
Wuzu zei: Kom je op de weg een verlichte tegen dan is spreken net zo ongepast als zwijgen. Hoe zou jij hem begroeten? (De Poortloze Poort, koan 36.)
Linji vroeg: Wat is een witte stier op een kale vlakte? (De Linji Lu, koan 27)
Koans – je kan erop broeden tot je kussen uitkomt, dan heb je altijd wat te doen, ook in je volgende levens. Zelf ben ik voorgoed uitgebroed; mijn zafu kan m’n kont kussen.
Denkknopen in de Agnosereeks
Mijn boekenserie over niet-weten staat vol denkknopen, vaak in de vorm van oxymorons en paradoxen:
Zelfs de twijfel betwijfelen.
Zelfs niet weten van niet-weten.
Zelfs niet doen aan niet-doen.
Alles loslaten, ook het loslaten.
Je gedachten niet geloven, deze ook niet.
Zoeken tot je het niet-vinden hebt gevonden.
Het denken doorzien door het denken.
Vrede sluiten met je onvrede.
Niet-weten is zelfverwijzend en ontkennend, dus paradoxaal. Weet je dat je niets weet, dan weet je iets. Weet je dat je zelfs niet weet dat je niets weet, dan weet je nog steeds iets, enzovoort.
Deze paradox was al bekend bij Pyrrho, de grondlegger van het pyrronisme, in de derde eeuw voor onze jaartelling, maar er is bij mijn weten geen naam voor. Laten we hem de agnoseparadox noemen.
De weg naar verlichting is bezaaid met denkknopen, waarvan de grootste wel de weg en verlichting zijn. Want de weg leidt weg van de weg en verlichting is het einde van verlichting.
Hoe om te gaan met denkknopen?
Je kan proberen alle denkknopen die je in je leven tegenkomt uit te halen. Ik wens je veel succes.
Je kan in navolging van Alexander de Grote proberen ze door te hakken. Ik wens je veel succes.
Je kan proberen ze te ontkennen. Ik wens je veel succes.
Je kan proberen ze te negeren. Ik wens je veel succes.
Wat als je niet langer probeert eruit te komen door je denkknopen op te lossen, door te hakken, te ontkennen, te negeren of wat dan ook?
Wat als je domweg toegeeft dat je het niet weet en het daarbij laat?
Dan zit je er niet meer (over) in. Dan blijf je lekker in de knoop zitten. Dan ben je in één klap klaar. Dan ga je vanzelf weer over tot de orde van de dag. Met een grote grijns op je gezicht. Ontsnapt!
Ik wens je veel plezier.
Verder lezen:
Stijlfiguren niet-weten: oxymoron
Stijlfiguren niet-weten: de oxymoronautomaat
