Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
De naam ‘sjamaan’ vindt zijn oorsprong in Siberië, maar heeft zich inmiddels over de hele wereld verspreid en iedere cultuur heeft zo een eigen visie op – en benadering van sjamanen. Je vindt ze in het Amazonegebied, Noord-Amerika, Afrika, Nieuw-Zeeland en ook in Nederland. De meeste sjamanen zijn mannen, maar er zijn ook vrouwen. In het traditioneel joods-christelijke, overwegend rationele westen hebben sjamanen veelal een negatieve bijklank. Vroeger werden ze weleens weggezet als boodschappers van de duivel, en kregen de dames doorgaans namen als heks, toverkol of kruidenvrouwtje. Later zag men ze vooral in ons land als niet serieus te nemen gekken, krankzinnigen of kwakzalvers, terwijl ze bijvoorbeeld door de inheemse bevolking van Noord-Amerika werden beschouwd als bijna-heiligen, artsen en medicijnmannen. Ik schrijf ‘zag’ en ‘werden beschouwd’, maar voor hetzelfde geld kun je ‘ziet’ en ‘worden beschouwd’ lezen, want dat ‘later’ is beslist nog niet voorbij.
Sjamanen worden vaak niet goed begrepen en worden nogal eens weggezet als mensen met psychische problemen. Dat sjamanen anders zijn dan anderen, klopt wel. Het zijn namelijk vaak mensen die in hun leven met crises te maken hebben gehad, variërend van een bijna-dood-ervaring (BDE), zeer ernstige ziekte(n) of zware trauma’s, tot door de maatschappij uitgekotst, gepest, gediscrimineerd dan wel gemarginaliseerd zijn. En ze zijn deze crises krachtig te boven gekomen. Niet iedereen heeft daar persoonlijk ervaring mee.
Menig sjamaan leeft tussen leven en dood. Door hun doorgaans nauwelijks te verwoorden ervaringen – gecombineerd met en geduid door wat ze geleerd hebben van hun leermeester(s) – hebben sjamanen een holistische kijk op zowel de zichtbare als onzichtbare werkelijkheid ontwikkeld. Voor hen vormt het sociale, lichamelijke, psychische én spirituele één geheel.
Er gaan verhalen de rondte dat sommige sjamanen in trance – al dan niet opgewekt door hallucinerende middelen – kunnen vliegen tussen verschillende zijns-werelden. Dat is niet letterlijk te nemen. Het lichaam van iedere sjamaan blijft gewoon op de grond, krijgt geen vleugels (zelfs niet van Red-Bull!) en is zo aards als wat. Een ‘vliegende’ sjamaan verbindt zich in een toestand van extase met de geestenwereld waar ‘gewone’ lieden bij leven en welzijn geen toegang toe hebben. In het dagelijks leven is een sjamaan echter net zo bezig met aardse zaken als ieder ander. Hij of zij probeert de wereld echter te begrijpen vanuit het subject dat de wereld schept. Niets is statisch, alles is voortdurend verandering, actie, beweging en alles heeft een intentie, een doel. Het gaat primair om de ervaring, de beleving van dat alles. Deze open blik op de werkelijkheid beïnvloedt uiteraard de manier waarop de sjamaan met de gehele natuur en dus ook met de eigen omgeving omgaat. En nogmaals: niet iedereen kan, wil of durft dat begrijpen.
Er zijn in Nederland ook – wat ik noem – ‘wannabe sjamanen’. Mensen die graag sjamaan willen zijn en daarom een cursus sjamanisme volgen. Ze leren van alles over sjamanisme van echte sjamanen uit onder meer Zuid- en Noord-Amerika, Siberië en bijvoorbeeld Nieuw-Zeeland. Iedere sjamaan-docent heeft zijn of haar eigen specialiteit. Ik twijfel er geen moment aan dat leerling wannabe sjamanen veel van hun voorbeelden opsteken, maar volgens mij kun je geen sjamaan worden alleen maar omdat je het nu eenmaal graag wilt zijn en je je daarom een slag in de rondte studeert. Zoals ik al zei, veel echte sjamanen hebben crises doorstaan… en ik denk dat iemand die graag zelf sjamaan wil worden pas gaat beseffen wat sjamaan zijn inhoudt als hij of zij zelf een existentiële crisis* doormaakt. Het lijkt mij niet bepaald iets waar je naar uitziet.
*Volgens AI is een existentiële crisis een toestand van innerlijke verwarring, waarbij fundamentele vragen over de zin, het doel en de eindigheid van het eigen bestaan centraal staan. Zo’n crisis wordt gekenmerkt door intense gevoelens van leegte, twijfel en het verlies van richting.
(Wordt vervolgd)
Geef een reactie