Arnold Bake Day – Mark van Tongeren on Tibetan Buddhist Chanting

In de jaren zestig werd voor het eerst beschreven dat Tibetaanse boeddhistische monniken in staat waren om iets te doen wat ‘akkoordzang’ of boventoonzang werd genoemd. Deze prestatie, gebaseerd op zeer ongebruikelijke vocale vaardigheden, droeg bij aan het creëren van een mystieke aura rond Tibetaanse gezangen. Hoewel studies waarin verschillende disciplines werden gecombineerd zorgvuldig hebben vastgesteld in welke boeddhistische tradities dit soort gezangen voorkwamen en wat de parameters waren, blijft het onduidelijk waar de feiten over akkoordgezang ophouden en de fantasie het overneemt.

In populaire westerse publicaties, zoals concert aankondigingen en cd-boekjes, lees je vaak dat Tibetaanse lama’s akkoorden of boventonen zingen, maar is dat altijd zo? Welke tradities of colleges produceren consequent akkoordgezang of iets dat daarop lijkt? Welke termen gebruiken Tibetanen zelf en wat moeten we denken van de Engelse equivalenten die wij gebruiken? Zijn de zangtechnieken beïnvloed door de heroprichting van alle grote en kleine scholen buiten Tibet? Kunnen we überhaupt weten wat Tibetanen horen, of wat wij zelf horen, op een eenduidige manier, of is ambiguïteit een essentieel onderdeel van deze vragen?

De presentatie zal gedeeltelijk worden gekaderd in de context van de inspanningen van de presentator om de gezangen van de afgelopen drie decennia te reproduceren. In de jaren negentig nam Van Tongeren lama’s van het Gyütö College op en interviewde hij hen. Zij staan bekend om hun diep gezongen recitaties en mantra’s, soms met duidelijke boventonen, die zelfs voor de meeste lekenvolgelingen van het Tibetaanse boeddhisme onbegrijpelijk en eentonig zijn. Ongeveer tien jaar later bracht hij enkele weken door in Dharamsala, waar hij terugkeerde naar deze lama’s en ook lama’s van andere scholen van het Tibetaanse boeddhisme opnam, waardoor hij meer materiaal kreeg om te vergelijken. Er gingen nog eens tien jaar voorbij voordat hij opnieuw de kans kreeg om de lama’s die hem in Dharamsala zo hadden verbaasd, te bezoeken, ditmaal in Mundgod.

Hij nam zanglessen om eindelijk een gezang van begin tot eind te leren en de vele verduisteringen die de letterlijke bewoordingen veranderen, dieper te analyseren. De afgelopen jaren heeft Van Tongeren een groep opgericht om gezang te studeren met dr. Ricardo Canzio, een autoriteit op het gebied van Tibetaans boeddhistisch en Bönpo gezang, woonachtig in Taipei. Dit bracht nog andere aspecten van liturgisch gezang en instrumentaal spel aan het licht.

In totaal slaagde Van Tongeren erin om een gezang en zijn verschillende verschijningsvormen min of meer te reverse-engineeren aan de hand van verschillende zangscholen. Hij zal voor het eerst proberen een volledig overzicht te geven van de lessen die hij heeft geleerd over de complexe relaties tussen tekst en klankkleur, ondertonen en boventonen, intercallaries (toegevoegde klinkers of lettergrepen) en multiphonics en misschien nog enkele andere muzikale parameters. Ten slotte zal hij, teruggrijpend op historische bronnen op plaat (lp, cd) en in geschriften, enkele gedachten delen over migratievraagstukken. Is het mogelijk dat er veranderingen in zangstijlen hebben plaatsgevonden als gevolg van de uittocht van Tibetaanse religieuze gemeenschappen naar India en de rest van de wereld?