Rijd na schooltijd eens langs een bushalte. Jongeren staan naast elkaar, wachtend op dezelfde bus. Velen kijken naar hun telefoon. Via hun scherm zijn ze met anderen verbonden, terwijl degene die naast hen staat nauwelijks wordt opgemerkt.
Het blijft niet bij die bushalte. Wie tegenwoordig een instelling belt, krijgt vaak eerst een computer aan de lijn. Een vriendelijke kunstmatige stem leidt je langs keuzemenu’s en soms bereik je uiteindelijk een mens.
Alles moet efficiënter. Maar worden we ook werkelijk gezien? En wat gebeurt er met een samenleving waarin menselijke ontmoeting steeds minder vanzelfsprekend wordt?
We beginnen in verbondenheid
Een mens wordt niet geboren als een zelfstandig individu. Vanaf het begin ontwikkelen we ons in verbondenheid met anderen. Door nabijheid, aanraking en de ervaring dat iemand er voor ons is, ontstaat vertrouwen.
In ons model van het Interne Gezin noemen we het oorspronkelijke, nieuwsgierige en op verbinding gerichte deel van de mens het Authentieke Kind. Het wil ontdekken, spelen, liefhebben en zich verbinden.
Om in de wereld te kunnen functioneren, ontwikkelen we een Strateeg. Die helpt ons nadenken, problemen oplossen en onze verlangens verwezenlijken. Hij beschermt ons wanneer dat nodig is, maar blijft verbonden met het Authentieke Kind.
Wanneer een kind zich echter overweldigd, machteloos of alleen voelt, kan bescherming steeds belangrijker worden. De Strateeg gaat zich vooral richten op het voorkomen van nieuwe pijn. De Overlever neemt de regie over.
De werkelijkheid van de Overlever
De Overlever probeert te voorkomen dat we opnieuw diep gekwetst worden. Hij leert ons op onze hoede te zijn, situaties te controleren en bevestiging te zoeken.
Hij is een krachtige prediker van zijn eigen geloof. Hij vertelt ons hoe de wereld in elkaar zit, wie we kunnen vertrouwen en wat we moeten doen om veilig te blijven.
Vaak merken we nauwelijks dat hij de leiding heeft genomen. We denken zelfstandig te oordelen, terwijl oude beschermingspatronen onze waarneming en beslissingen beïnvloeden.
Bescherming is noodzakelijk. Maar wanneer bescherming het leidende principe van ons leven wordt, raakt ons vermogen tot verbondenheid op de achtergrond. Het verdwijnt niet, maar krijgt steeds minder ruimte.
Een samenleving van Overlevers
Wat zich binnen een mens afspeelt, kan ook zichtbaar worden in de manier waarop we onze samenleving organiseren.
We proberen onzekerheid te beheersen met regels, protocollen en controlesystemen. Organisaties worden beoordeeld op meetbare resultaten. Bestuurders moeten risico’s beperken en professionals steeds meer verantwoording afleggen.
Daar zijn vaak goede redenen voor. Maar wanneer controle en risicobeheersing de overhand krijgen, kan het oorspronkelijke doel uit beeld raken: mensen ondersteunen.
Bovendien beïnvloedt de samenleving hoe wij ons voelen en gedragen. Een omgeving waarin wantrouwen en controle overheersen, kan onze beschermingsreacties versterken.
Wie zich onveilig voelt, zoekt meer controle, wordt wantrouwender of trekt zich terug. Daardoor wordt het moeilijker om werkelijk open te staan voor anderen.
Wantrouwen roept wantrouwen op. Afstand schept nieuwe afstand.
De samenleving kan de Overlever versterken, terwijl de Overlever op zijn beurt bijdraagt aan een samenleving waarin verbondenheid steeds minder ruimte krijgt.
Zo ontstaat een zichzelf versterkend proces.
Vervolgens proberen we met professionele hulpverlening problemen te herstellen die mede ontstaan doordat verbondenheid in het gewone samenleven onvoldoende ruimte krijgt.
De gemeenschap opnieuw ontdekken
Gelukkig kan het ook anders.
Op een ontmoetingsplek in Groningen komen wekelijks mensen bij elkaar om te wandelen, te bewegen, te voetballen of koffie te drinken. Daar proberen we iets te ontwikkelen wat in onze samenleving steeds minder vanzelfsprekend lijkt: naar elkaar omzien.
Dat begint eenvoudig. Iemand opmerken die er niet is. Belangstelling tonen. Een deelnemer helpen vervoer te vinden. Iemand met geheugenproblemen ondersteunen om deel te blijven nemen aan een vertrouwde activiteit.
We noemen deze benadering Community Support.
We willen van bezoekers geen hulpverleners maken, maar een gemeenschap ontwikkelen waarin mensen iets voor elkaar betekenen. Ook wie ondersteuning nodig heeft, blijft iemand die iets te geven heeft.
Dat gaat niet vanzelf. Ook op een ontmoetingsplek ontstaan irritaties en meningsverschillen. Ook daar kunnen beschermingspatronen de kop opsteken.
Daarom verdient de kwaliteit van onze onderlinge contacten aandacht. Luisteren we werkelijk naar elkaar? Zijn we nieuwsgierig naar iemand die anders denkt? Kunnen we verschillen verdragen zonder ons onmiddellijk te verdedigen?
Een gemeenschap ontstaat niet alleen doordat mensen bij elkaar komen, maar door de manier waarop ze met elkaar omgaan.
Wie zich gezien en geaccepteerd voelt, kan ervaren dat voortdurende bescherming niet altijd nodig is. Er ontstaat ruimte voor vertrouwen, nieuwsgierigheid en wederkerigheid.
Zo kan verbondenheid zichzelf versterken, net zoals het verlies ervan zichzelf kan versterken.
Van bescherming naar verbinding
De Overlever hoeft niet bestreden te worden. Hij heeft ooit geleerd dat bescherming noodzakelijk was.
We kunnen leren zijn overtuigingen te herkennen zonder ze onmiddellijk te geloven. Is er nu werkelijk iets onveilig? Of reageren we op ervaringen uit het verleden?
Dat vermogen om bewust stil te staan bij wat er gebeurt, noemen we de Innerlijke Volwassene.
Maar verandering ontstaat niet alleen door inzicht. Ook nieuwe ervaringen met anderen kunnen ons helpen ontdekken dat we niet voortdurend op onze hoede hoeven te zijn.
We hoeven niet eerst te veranderen om ons met anderen te kunnen verbinden. Juist door verbondenheid te ervaren, kunnen we veranderen.
Dat biedt ook perspectief voor de samenleving.
We hoeven regels en professionele ondersteuning niet overbodig te verklaren. Maar we kunnen wel opnieuw ruimte geven aan gemeenschappen waarin mensen elkaar kennen, ondersteunen en iets voor elkaar betekenen.
Veiligheid ontstaat niet alleen doordat we risico’s beheersen, maar ook doordat we ervaren dat we er niet alleen voor staan.
Grote maatschappelijke veranderingen beginnen soms klein. Wanneer iemand merkt dat zijn buurman al een tijdje niet buiten komt. Wanneer een deelnemer wordt gemist op de ontmoetingsplek. Of wanneer we bij de bushalte even opkijken van onze telefoon en de ander werkelijk zien.
Verbondenheid begint waar we elkaar weer opmerken.


Geef een reactie