Veel mensen zouden er een fortuin voor over hebben om hun angst als een kwaadaardige tumor te laten verwijderen. Angst voor spreken in het openbaar, podiumangst, angst om voor jezelf op te komen bij een conflictsituatie, angst om in de steek gelaten te worden, angst voor intimiteit, angst voor de angst en ga maar door. Deze wens geldt ook voor vele andere pijnlijke gevoelens, die vaak als negatief beleefd worden.
We leven in een tijd waarin we denken dat we in de toekomst robots met bewustzijn kunnen ontwikkelen. Het idee dat robots steeds menselijker worden, ontstaat mogelijk omdat we onszelf steeds meer als robots zijn gaan zien en gedragen. De mens als denkende machine, bij voorkeur zonder pijnlijke gevoelens, met een mobiele telefoon in de hand voor het contact met de medemens, eventueel aangevuld met een hersenchip. De mens als machine die op de één of andere onverklaarbare manier bewustzijn heeft gekregen.
Waarom zou de volgorde niet anders zijn, eerst bewustzijn en daarna materie? Bewustzijn voordat wij er zijn, voordat er iets is. We hebben er een voorkeur voor om niet te praten over bewustzijn, maar over wordingsdrang. De mens en de gehele natuur zijn in die gedachtengang een afsplitsing (dissociatie) van deze wordingsdrang. De rechterhemisfeer heeft de linkerhemisfeer nodig om problemen op te lossen en te overleven. De kracht van de rechterhemisfeer is het ervaren van het geheel, het in-de-wereld-zijn, de intuïtie, de samenhang en een linkerhemisfeer voor probleemoplossing, overleven, bescherming en manipulatie. De filosoof McGilchrist wijdde aan dit onderwerp het boek: The master and his emissary. Twee hersenhelften die samenwerken, onder leiding van de rechterhelft.
Maar de linkerhemisfeer beperkte zich niet tot de positie van assistent en ging de leiding naar zich toetrekken. Niet alleen bij individuen, maar veel breder in de samenleving. Onze cultuur veranderde er door. Het op ervaren gebaseerde begrijpen, verloor steeds meer terrein en de protocollen en kwaliteitsprogramma’s gingen het beleid bepalen. De linkerhersenhelft, met zijn op diploma’s gebaseerde kennis, is echter niet empathisch, niet gewetensvol en ontdaan van spiritualiteit. Dat is nu eenmaal de manier waarop de linkerhersenhelft in de wereld staat en dat hoeft geen probleem te zijn, zolang de beslissingen niet door procedures, protocollen en kwaliteitsprogramma’s genomen worden. Of erger, dat achter deze technocratische protocollenwereld super intelligente robots in handen van oligarchen en machthebbers vanuit politiek en bedrijfsleven ons gaan controleren en reguleren.
Je komt met je hand te dicht bij een vuur en je voelt pijn. Je trekt je hand terug. Is de pijn hier negatief? Een kind wordt getreiterd door andere kinderen. Het ervaart angst, verdriet, machteloosheid (rechterhersenhelft). Om te overleven besluit het uit de buurt te blijven van de betreffende kinderen (oplossing van de linkerhersenhelft). Is de angst een negatief gevoel? Jaren later voelt hij of zij zich ongemakkelijk tussen collega’s op het werk, ervaart angst en voelt zich geblokkeerd. Hij of zij klaagt over een negatief gevoel. Maar de pijn die ervoor zorgt dat je je hand weghaalt van het vuur is niet negatief en ook de angst voor het getreiter is niet negatief. Het verhaal dat het kind bedacht om betekenis te geven aan toen het zich gekleineerd en machteloos ervaarde bij de treiterende kinderen kan nu een probleem voor zijn bij de omgang met collega’s. De oplossing van toen, bevriezen of vermijden, is nu een probleem geworden.
Angst is een lichamelijke sensatie en het overlevingsverhaal dat je jezelf vertelde is een bedachte oplossing, een conditionering, een vermijding van de angst, een vorm van verzet. De conclusie die je trok over de situatie, dat werd misschien het begin van dat verhaal over woede, onrecht, jaloezie, wantrouwen, veroordeling, machteloosheid enzovoort. In het drama ben jij de hoofdpersoon, jij bent het individu die dit allemaal meegemaakt heeft. Maar wat voelde je nu op het moment zelf? Dat wordt afgeschermd door het verhaal dat je jezelf steeds weer vertelt. De pijn was een ervaring, een moment, pijnlijk en zuiver tegelijk.
Veel mensen hebben het idee dat ze in cirkels ronddraaien als het gaat om het oplossen van hun psychische pijn. Ze hebben de wens zich te bevrijden van emoties die ze als negatief zien. Als die als negatief gelabelde emotie, zoals bijvoorbeeld angst, verdriet, woede of jaloezie, weg zou zijn dan zou je pas gelukkig kunnen zijn, is de gedachte. Een goed leven wordt gezien als het verkrijgen van een maximale hoeveelheid “positieve” emoties en het zoveel mogelijk voorkomen van “negatieve” emoties. Het is echter niet het gevoel dat het probleem is; gevoelens zijn niet negatief of positief. Het verhaal dat aan gevoelens verbonden is en waar je je mee geïdentificeerd hebt, dat veroorzaakt de negativiteit. Het verhaal is een conditionering en is meestal ontstaan in een periode dat je afhankelijk was van anderen. Heel goed mogelijk dat je in die periode je enorm machteloos en afgewezen hebt gevoeld. Daar heb je je tegen gewapend, dat moest op dat moment ook. Dit oude verhaal is gecreëerd gedurende de opvoeding waar jezelf niet de situatie kon bepalen en niet kon kiezen voor relaties. Je had het er mee te doen. Daar klopten de door jou gekozen oplossingen voor. Als volwassene kan je kiezen voor je relaties en zijn de oude oplossingen nu vaak schadelijk voor je mogelijkheden om vrij te zijn in wie je bent en schadelijk voor je mogelijkheden in relatievorming.
Om te overleven zocht je (ego) een oplossing en maakte een verhaal. Een eigenschap van het ego is dat als het eenmaal ergens in gelooft het nauwelijks nog open staat voor nieuwe informatie. Net zoals extremisten geen andere informatie toelaten. Je ego wil kwetsbaarheid voorkomen. Ervoor kiezen je open te stellen voor onaangename gevoelens kan nu en dat kan inhouden dat je stil staat bij het verhaal waarmee je jezelf hebt beschermd.
Rob van Boven (1951) is psycholoog en geregistreerd psychotherapeut. Hij was consultant voor verschillende organisaties (drugs en verslaving counseling, vaardigheden workshops) en werkte vijftien jaar als een behandelingscoördinator in een psychiatrische instelling. Bij Rob van Boven wordt het geloof van de overlever bewust gemaakt en een juiste plaats gegeven. Het doel is om los te komen van de dwang van het geloof en bewustzijn te ontwikkelen naast deze denk- en voelpatronen. Hoe meer je van het geloof van de overlever bevrijd bent, zonder het te bestrijden, maar door het de juiste plek te geven, hoe vrijer je kan leven.
Luuk Mur ( 1952) is psycholoog en heeft een drietal boeken geschreven over de door hemzelf ontwikkelde hulpverleningsmethode communitysupport. Hij is lid van de Dzogchen Community Nederland. Dzogchen is een vorm van Tibetaans boeddhisme waarbij veel belang wordt gehecht aan de ontwikkeling van individueel bewustzijn. Bij deze traditie streeft men naar non-dualiteit van het bewustzijn. Mensen zijn zich niet alleen bewust ( je weet dat je dit leest), maar je kunt je ook bewust zijn van dit eerste bewustzijn. Dit meta-bewustzijn wordt ‘gewaarzijn’ genoemd.
