Na het lezen van de reactie op mijn artikel Afscheid van de historische Boeddha door Jules Prast, moet ik eigenlijk wel met een bescheiden vervolg komen. Ik ben het namelijk fundamenteel oneens met een aantal cruciale punten en conclusies die in relatie tot mijn stuk gepresenteerd worden door de heer Prast.

Jules Prast is volgens eigen zeggen een zenbeoefenaar. In mijn ervaring gaat dit in het Westen vaak samen met een gebrekkige kennis van de geschriften en onvoldoende inzicht in de historische wortels van het boeddhisme. Gelukkig zie ik dat dit bij de heer Prast niet volledig het geval is. Toch vraag ik mij af waarom het besef bij hem niet doordringt. Namelijk het besef dat hij als zenbeoefenaar automatisch afscheid heeft genomen van de historische Boeddha.

Ik wil hier graag een onderscheid maken tussen de Boeddha van de pali-geschriften en de Chinese agamas, een Boeddha die op bepaalde punten min of meer historisch genoemd kan worden. En de voornamelijk mythologische Boeddha uit het mahayana boeddhisme die verantwoordelijk is voor zowel de geschriften uit het zogenaamde hinayana als die uit het mahayana.

Met afscheid nemen van de historische Boeddha heb ik het over de eerste versie van het Boeddhafiguur. Het staat de mahayana-boeddhist natuurlijk vrij de Boeddha uit de mahayana geschriften te erkennen als een historisch wezen, als een voortzetting. Het zou zomaar kunnen dat ik deze mening ooit zal delen. Voorlopig doel ik met de historische Boeddha op de man die aan de oorsprong lag van de pali suttas, Chinese agamas en andere fragmenten omtrent het vroege boeddhisme. Waarom zeg ik dat de heer Prast automatisch afscheid heeft genomen van de historische Boeddha? Ik zeg dit omdat hij een zenbeoefenaar is. Ik zeg dit omdat de leerstellingen van de historische Boeddha en die van het Chan boeddhisme op veel punten verschillen.

Enkele Japanse boeddhologen willen zelfs zo ver gaan de lessen en metafysica rondom Chan of Zen als niet boeddhistisch te beschouwen. De leer van de historische Boeddha was volgens hem compleet; goed aan het begin, goed in het midden en goed aan het einde. Het is niet voor niets dat de Boeddha hamert op het hebben van een juiste visie. Een visie die strookt met de dharma. De dharma is een kant-en-klaar maaltijd, geen buffet. Een monnik die de leer van de Boeddha verdraaide of onjuist interpreteerde werd door de Boeddha hard aangepakt. Zo’n monnik kon in de toekomst veel kommer en kwel verwachten:

you, O foolish man, have misrepresented us by what you personally have wrongly grasped. You have undermined your own (future) and have created much demerit. This, foolish man, will bring you much harm and suffering for a long time.”

Then the Blessed One, knowing (his condition), spoke to him: “You will be known, foolish man, by what is your own pernicious view, I shall now question the monks about this.”

Then the Blessed One addressed the monks: “Do you, O monks, also understand the teaching proclaimed by me, in the same manner as this monk Arittha does, who misrepresents us by what he personally has wrongly grasped; who has undermined his own (future) and created much demerit?”

“Alagaddupama Sutta: The Snake Simile” (MN 22), translated from the Pali by Nyanaponika Thera. Access to Insight, 1 December 2012, 

De dharma (dhamma) is een solide constructie. Het mahayana is volgens een orthodoxe theravada hardliner (zie bijvoorbeeld de video’s van Brian Ruhe) niets anders dan een vervalsing, een distorsie. Het mahayana is niets anders dan een val van de waarheid. Voordat de Boeddha het pari-nirvana ‘binnen ging’ vroeg hij of zijn leerlingen nog twijfels hadden over de leer. De leerlingen zwegen, de leer was goed en volledig onderwezen. In de samyutta nikaya lezen we:

“When beings are in decline, and the true Dhamma is waning, then there are more precepts and fewer monks attain enlightenment. But there is no disappearance of the true Dhamma, Kassapa, till a counterfeit Dhamma arises in the world; but when a counterfeit Dhamma arises, then there is a disappearance of the true Dhamma, just as there is no disappearing of gold so long as no counterfeit gold has arisen in the world…The earth-element does not make the true Dhamma disappear, the water-element… the fire-element… the air-element…, But right here men of straw appear, and it is they who bring about the disappearance of the true Dhamma. A ship, Kassapa, may sink all at once, but it is not thus that the true Dhamma disappears. There are five contributory factors, Kassapa, which lead to the adulteration and disappearance of the true Dhamma. Which five? It is when monks and nuns, male and female lay-followers behave disrespectfully and rebelliously towards the Teacher,… towards the Dhamma,… towards the Sangha,… towards the training,… towards meditation.

“Saddhamma-pa.tiruupaka.m Sutta: False Dhamma” (SN 16.13), translated from the Pali by Maurice O’Connell Walshe. Access to Insight, 18 June 2010.

Het mahayana als de vervalsing van de dharma? Een vrijwel perfecte beschrijving (in het licht van het theravada) voor rebelse boeddhisten die kwamen met hun eigen teksten en kosmische Boeddha.

vlierbloesemDe heer Prast komt met een alternatieve interpretatie van het wedergeboorteverhaal. Uiteraard is dit een zeer oneerlijke voorstelling van zaken. Wie dapper genoeg is om de suttas zelf te laten spreken zal niet twijfelen over het fysieke bestaan van de onaardse hellen of de mogelijkheid geboren te worden in het dierenrijk. Heeft de heer Prast soms wel een uitgemergelde woud-monnik ontmoet die zijn levensstijl koppelt aan de YOLO gedachte? Zijn infantiele voorstelling van de wetenschap kan ik ook niet delen. Voor mij is de wetenschappelijke methode een bron van verlichting en het misbruik hiervan een duidelijk symptoom van geestelijke armoede. Kleingeestigheid kan de aan wetenschap verbonden verwondering voor alle dingen in de weg staan.

De heer Prast heeft het bijvoorbeeld over het onmenselijke (ondierlijk) leed van proefdieren. Nou is er echt geen grotere tegenstander wat betreft het gebruik van levende wezens voor medische en/of andere proeven dan ik. Het staat voor mij echter vast dat het nog altijd sterk heersende speciesisme een gevolg is van een christelijke visie op de mens en de natuur waar zelfs de wetenschap (bewust of onbewust) zich nog niet volledig van heeft weten los te rukken. De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer merkte al zeer vroeg en scherpzinnig op dat de bijbel voor het leven van dieren alles behalve een zegening was.

Gelukkig bestaan er helden zoals Peter Singer en Richard Dawkins die in hun werk vaak de krankzinnigheid van dit vergevorderde speciesisme aan de kaak stellen. Zo merkte Dawkins op dat een klein onbeduidend ‘onbezield’ hoopje menselijke cellen meer rechten heeft dan een volwassen chimpansee! Ook verward de heer Prast de schadelijkheid van het roof kapitalisme met de principes van de wetenschap. De wetenschap staat in dienst van de waarheid maar zij is fragiel en niet bestendig tegen de ongeremde hebzucht van de mensheid. Onze lust naar bloed en geweld is een smet op de geest, niet een handicap van de wetenschap.

Ik laat mij niet dicteren door de wetenschap, ik laat mij erdoor informeren. De wetenschap heeft mijn geloof in wedergeboorte niet benomen- het heeft mij geïnformeerd en daardoor heb ik zelf conclusies kunnen trekken. Het is overigens niet zo dat het wedergeboorteverhaal de enige factor is geweest in mijn besluit. Er zijn namelijk verschillende mankementen aan te wijzen inherent aan de doctrine van het vroege boeddhisme. Zo gelijkt de toepassing van moraliteit en liefde in deze teksten vaak eerder op een mystieke vorm van smetvrees dan op een waarachtige belangstelling voor het welzijn van andere levende wezens. Het meest schrijnende voorbeeld hiervan zijn de regels rondom het consumeren van vlees. Voor een theravadaboeddhist is het aanschaffen van vlees niks om je zorgen over te maken. Hij of zij is niet degene die het dier dood. Zij zijn louter onschuldige consumenten. Zorgen om het lot van de slager of het leed van dieren hebben hierin geen waarlijk dringend karakter.

Ik geloof niet in het eten van vlees, de belangrijkste mahayana geschriften *1 geloven hier ook niet in. Ik geef niet zo veel om mijn eigen persoonlijke verlossing of beter; de verlossing van mijn eigen ingebeelde persoonlijkheid. Dit Boeddhaland zuiveren is mijn taak, niet ervoor wegvluchten. Het ware uitdoven is Boeddha-werk verrichten, niet het streven naar onze eigen kleine nirvana dood. Tenslotte nog twee laatste opmerkingen voor de heer Prast :de vrij late abhidhamma strookt op veel punten niet met de leer van de historische Boeddha, mystieke versmelting is niet wat Dogen ons leerde. In mijn toekomstige werk zal ik extensief over Dogen en de Lotus Sutra schrijven.

1 www.shabkar.org

 

Categorieën: Achtergronden, Boeddhisme, Dharma en filosofie
Tags: , , , , , ,

Ochtend- of avondeditie

We hebben een gratis mailinglijst.
Abonneer je op onze ochtend- of avondeditie

24 reacties op Afscheid van de historische Boeddha (deel 2)

  1. Jules Prast schreef:

    Beste Michael,

    Waar jij breuklijnen ziet, zie ik continuïteit.

    Ik zit niet in een hokje en ik hoef niets te vinden. Juist omdat ik geen grond onder de voeten heb en niets om me aan vast te houden, kan ik in vrijheid kennisnemen van welke bron dan ook.

    De historische Boeddha heeft ons veel te leren. De Bijbel eveneens. En de Lotus Sutra en Dogen ook. Hoe breder, hoe beter.

    We leven in een wereld waarin tal van stromingen elkaar ontmoeten. We leven in de ongekende luxe dat meer bronnen dan ooit met een druk op de knop toegankelijk zijn. Dat geeft enorme mogelijkheden je in vrijheid te laten inspireren.

    Als zenboeddhist ben ik mij bewust van de betrekkelijkheid van de labels zen en boeddhisme. Het zegt allemaal niet zoveel en het kan me niet echt boeien waar de stroom me aanspoelt en hoe dat precies heet.

    Al met al geen reden voor een grote woordenstrijd.

    Je volgende artikelen zal ik met belangstelling lezen.

    Met vriendelijke groeten,

    Jules Prast

  2. Dank voor je verhaal, ik heb het met buitengewoon veel interesse gelezen. Het raakt aan enkele thema’s waar ik persoonlijk “mee bezig ben”, en zet me (weer) aan het denken. Dank (ook aan Jules trouwens)!

  3. Tom schreef:

    Dierproeven voor de medische wetenschap moeten leiden tot genezing van aandoeningen dus uiteindelijk de instandhouding van de soort. Zonder deze instandhouding geen mensheid, zonder mensheid geen boeddhisme, zonder boeddhisme altijd wedergeboorte, dus toch weer mensheid… Ik snap het niet meer, maar dat vind ik niet erg…. Ik hoop alleen dat iedereen zich prettig voelt bij zijn of haar keuze. Ongeacht welke dat is.

  4. Nic schreef:

    Beste Michael,

    Voor zover het in de tekst kan doorklinken lijk je verontwaardigd of boos.
    Het zuiveren van het Boeddhaland is ook een persoonlijke aangelegenheid daar jezelf er ook onderdeel van bent.
    Ook liefde voor jezelf en mededogen voor jezelf wat dat ook mag zijn moet je niet overslaan.
    Het eten van vlees is voor mij niet zozeer een geloof als wel een praktische handeling.
    Om te leven moet de mens doden. Zijn het geen dieren dan wel planten.
    Aan wie is het om enige volgorde te geven aan de waardigheid van leven?
    In elke situatie kun je niet anders dan handelen naar beste kunnen.
    Dat doe ik ook op basis van mijn inzichten die ook aan verandering onderhevig zijn.
    Ook de wetenschappelijke methode is onderhevig aan veranderingen.
    Goed of fout is afhankelijk van de situatie.
    Door rood rijden is een overtreding maar als ik daar een leven mee kan redden doe ik dat.
    Ik ben een mens en door me te verdiepen in zen of wetenschap of Boeddhisme hoop ik er achter te komen wat de ware aard is van het mens zijn.
    Dat is waar jij , ik en ook Jules Prast en alle anderen die zich in het Boeddhisme verdiepen in geeinteresseerd zijn.
    Deze zoektocht is wat ons hier allen bind.
    Ik wens je alle goeds op op je pad.

    • Michael Hoek schreef:

      Hallo Nic,

      Planten hebben geen centraal zenuwsysteem en voor zover wij weten geen bewustzijn. Het heeft weinig met waardigheid te maken, wel met leed.

      Hallo Ronald,

      Bedankt voor uw positieve reactie.

      groeten,

      Michael

  5. Nic schreef:

    Michael,

    Als het om leed gaat en er is een manier om dieren pijnloos te doden zou je dan vlees eten?
    Of misschien ken je het verschijnsel roadkill. Dat zijn dieren die zijn doodgereden door auto’s omdat ze de weg overstaken. Sommige mensen eten die dieren.
    Het dier is al dood, als je het niet op eet rot het weg. Zou je dat vlees wel mogen eten?
    Als er niets anders voor handen is dan een kip en je moet het dier opeten om te overleven ik denk dat ik dan die kip zou opeten.
    Misschien dat het scheelt maar ik zou in mezelf wel denken “Sorry, kip”.
    Zou jij vlees eten als er geen leed aan te pas kwam?
    Wat doe je als je een tijger een hert ziet aanvallen. Moet je dan de tijger tegenhouden ( dan heeft de tijger geen eten en misschien lijdt de tijger dan?)
    Ik stel deze vragen om erachter te komen hoe je in de kwestie van “vlees eten ja of nee?” staat.
    Als het om leed gaat kun je volgens mij vlees eten omdat een dood dier niet lijdt. De dood van een dier kan een niet te voorkomen oorzaak hebben.
    Als het om leed gaat;
    Wat is het tegenovergestelde van leed? Geluk?
    Is op leed wiskunde van toepassing? Zoals;
    Als ik als Robin Hood geld steel van een rijkaard ( die rijkaard zal dat niet leuk vinden en lijden?) en dat uitdeel aan armen die daar gelukkig van worden mag dat dan?
    Ik ben benieuwd hoe je hier tegenover staat.

    Met vriendelijke groet.
    Ik zie uit naar je reactie.

    Nic

    • Michael Hoek schreef:

      Nic: Als het om leed gaat en er is een manier om dieren pijnloos te doden zou je dan vlees eten?

      Michael: nee

      Nic: Het dier is al dood, als je het niet op eet rot het weg. Zou je dat vlees wel mogen eten?

      Michael: Ja, dat zou kunnen maar niet volgens de mahayana geschriften (dieren zouden dat kunnen ruiken en daardoor angstig worden).

      Nic: Zou jij vlees eten als er geen leed aan te pas kwam?

      Michael: misschien

      Nic: Wat doe je als je een tijger een hert ziet aanvallen. Moet je dan de tijger tegenhouden ( dan heeft de tijger geen eten en misschien lijdt de tijger dan?)

      Michael: Een tijger is totaal afhankelijk van het eten van vlees, die moet je uiteraard niet tegenhouden.

      Nic: Wat is het tegenovergestelde van leed? Geluk?

      Michael: Als we als verwende mensen wat nuchterder tegenover het idee van geluk gaan staan.

      Nic: Als ik als Robin Hood geld steel van een rijkaard ( die rijkaard zal dat niet leuk vinden en lijden?) en dat uitdeel aan armen die daar gelukkig van worden mag dat dan?

      Michael: Als ze honger hebben en geen toegang hebben tot medische zorg.

  6. Menno Prins schreef:

    Op de een of andere manier doen het betoog van Michael Hoek (deel 1 en deel 2) en de vele reacties daarop, mij denken aan de vele gesprekken die ik in de loop der jaren heb gehad met Jehova’s Getuigen; Mormonen; Hare-Krishna zangers; Dominees (Gereformeerd, Hervormd); Voorgangers (Pinkstergemeenten; 7de Dags Advebntisten etc.) en Imams. En natuurlijk ook met Boeddhisten van verschillende “scholen”. Ik houd allang niet meer bij wie wat heeft gezegd, wanneer en hoe. Dat doe ik ook niet meer met boeken en adere geschriften. De Bijbel, de Koran, de Gita en Upanishads, het Dhammapada en de Lotus Sutra, de Edda en de Popol Vu. Name it … Het zijn allemaal waardevolle teksten. Het enige dat je ermee moet doen, is er ZELF de pure essentie uit destilleren, zoals jouw longen zelf de zuurstof uit de lucht moeten halen. Niemand kan voor jou ademen. En net zomin als iemand anders voor jou kan ademen (be-ademen is iets anders!) kan een boek, een overlevering of zelfs een directe confrontatie met wie-dan-ook (Boeddha, Jezus, Mohammed … vul maar in) je iets brengen waar je niet voor open staat. Maar omgekeerd: net zoals ieder mens in staat is zuurstof uit de lucht te halen (we gaan het even niet over pathologie hebben, het is een metafoor, meer niet), zo kan ieder die zijn geest volledig open stelt voor de werkelijkheid-zoals-die-is de essentie daarvan in zich opnemen, ervaren en tot volledig inzicht komen. De historische Boeddha is voor mij belangrijk, en ik wil graag ademen “in zijn geest”, wetende dat ik dat helemaal zelf zal moeten doen.
    Natuurlijk zou ik zeggen, zoek ik naar stromingen die mij verse, frisse, onbedorven “lucht” aanvoeren maar ik besef ook dat ik in een omgeving met rook, smerige geuren en misschien zelfs giftige dampen NIET moet stoppen met ademen … want dan is het zeer zeker met mij afgelopen. Kom ik in zo’n omgeving, dan zoek ik zo snel mogelijk een weg naar de frisse lucht. M.i. zal een boddhisattva dan teruggaan, om zoveel mogelijk andere mensen uit de rook etc. te halen, zodat ze óók gezonder kunnen ademen. Je loopt dus kans in een bedompt hol iemand tegen te komen die vrijwillig dezelfde troep inadement als de anderen daar… misschien een Boddhisattva. Daaraan denk ik dan, wanneer ik een Inuit walvisvlees zie eten… Misschien is het een Boddhisattva …

    • Edel Maex schreef:

      Blij met eindelijk een zinnig woord hier, Menno.

      Ik ga er van uit dat de Boeddha een wijs iemand was. (Ik geef toe dat ik hierin bevooroordeeld ben.)

      En ik heb nog nooit iemand geholpen zien worden door iets te geloven. Misschien heel af en toe kortstondig door zich even vast te klampen aan een illusie. Maar dat kan de Boeddha toch niet bedoeld hebben.

      Dus ik denk niet dat de leer van de Boeddha (historisch of niet) en al die schitterende geschriften bedoeld zijn om te geloven.

      Mij zetten ze in ieder geval aan om, met vallen en opstaan, op een ander manier te leven. En daar ben ik heel dankbaar voor.

    • Michael Hoek schreef:

      Ik vraag me af of de walvis die met veel pijn gedood is ook zo over de Inuit denkt. Ik zie een jongen iemand neesteken voor wat geld…misschien een bodhisattva…?

      7

  7. Hans van Dam schreef:

    Nu gelooft bijvoorbeeld iedereen weer dat deze gevoelige reactie van Michael niet gemodereerd is – laat staan twee keer. En dat de positieve rating betrekking heeft op deze reactie in plaats van op de ongemodereerde.

    4

    • Paul van Buuren schreef:

      Hallo Hans, klachten en vragen over de moderatie hiero kun je mailen aan: vanbuuren@gmail.com. Ik heb in deze thread niets verwijderd of gewijzigd.

      • Hans van Dam schreef:

        Ik heb geen klachten over de moderatie, Paul.
        Wel heb ik de reactie van Michael zien veranderen.

        In de eerste versie stond iets van “(enkele woorden weggelaten, red)”
        Andere, boze woorden van Michael aan het adres van de lezers van het BD die er bepaald niet om logen en die ik hier om die reden niet zal herhalen, stonden er nog wel in.
        Tevens was er op miraculeuze wijze een cijfer in verschenen, het bijbelse getal 7.

        In de tweede versie waren deze boze woorden verdwenen, evenals de opmerking van of uit naam van de redactie dat er enkele woorden waren weggelaten.

        Wie er hier gemodereerd heeft als jij het niet was mag de Boeddha weten.
        Als het mijn krant was zou ik mij daar zorgen om maken maar dat is het niet.

        Mij ging het er in mijn tweede reactie in deze thread alleen maar om mijn eerdere woorden onder de bijdrage van Edel (“en zo geloven we allemaal wat”) op een, toegegeven, opportunistische manier te adstrueren.

        Wat daar zo confronterend aan is dat ik inmiddels 9 stemmen heb gekregen, waarvan 7 negatief en 1 van mezelf, is mij een raadsel.
        Niet hechten aan welke mentale formaties dan ook staat immers centraal in de meeste vormen van boeddhisme.
        Of zoals ze in de schrijverswereld zeggen: kill your darlings.

        • Hans van Dam schreef:

          Bovenstaande reactie, ingediend onder mijn eigen naam, Hans van Dam, wordt abusievelijk toegeschreven aan ene undefined, wat ik met het oog op de goede verstandhouding zal opvatten als een geuzennaam.

          • Hans van Dam schreef:

            O, nou heet ik ineens weer Hans van Dam, wat ik met het oog op de goede verstandhouding en om een identiteitscrisis te voorkomen zal opvatten als een geuzennaam.

        • Klopt, er is inderdaad gemodereerd, ik heb het ook gelezen.

          • Paul van Buuren schreef:

            Hm. Heel erg hm.

          • Hans van Dam schreef:

            Ik wil het modereren niet thematiseren want ik vind het heilige geloof in de eigen gedachten oneindig veel interessanter.
            Maar nu we het er toch over hebben…

            Onlangs is een prachtige reactie van Eric M. Stols zonder overleg en zeer tegen zijn zin en zonder het te vermelden eerst ingekort en vervolgens verwijderd. Eenzelfde lot was Eric’s hartgrondige protest tegen deze gang van zaken beschoren.

            Joop Romeijn overkwam iets soortgelijks. Zijn protest tegen het verdwijnen van zijn reactie verdween op zijn beurt spoorloos in de krochten van het BD, dat dus meer dan alleen de initialen gemeen heeft met de Bermuda Driehoek.

            Mijn eerste reactie in beide gevallen: Hm. Heel erg hm.

            Maar eigenlijk vind ik het heilige geloof in de eigen gedachten oneindig veel interessanter.

            Of zei ik dat al?

      • Hans van Dam schreef:

        Verder zou ik alle anonieme tegenstemmers willen vragen mij een beetje te ontzien en, mits de voorraad metta en karuna nog niet volledig uitgeput is, mij het voordeel van de twijfel te geven, zo niet ten aanzien van mijn concrete bijdragen dan toch ten aanzien van mijn intenties.

        Ik ben niet van steen.

  8. Joop Ha Hoek schreef:

    Dag Hans, ik bespeur verwondering in jouw reactie op het verwijderen van reacties. Ik wil daar als hoofdredacteur van het BD op reageren. Ik heb zondag eigenhandig een reactie verwijderd waarin grof taalgebruik werd gebezigd. Dat hoort niet thuis in het BD. Nergens. Ik heb ook al enkele malen een reactie verwijderd die niet to the point was, wijdlopig of waarin ouwe, reeds bekende stokpaarden werden bereden. Of zulke reacties opriepen dat degene die reageerde voor rotte vis werd uitgemaakt. Of zo wijdlopig waren en beschuldigend, terwijl die mening niet werd onderbouwd. In die gevallen correspondeerden wij met degenen die het betrof. Weet beste Hans, dat wij pittige discussies niet uit de weg gaan. Van ons mag iemand beweren dat hij de Boeddha een schurk vindt, maar zal die stelling wel moeten onderbouwen. Weet ook dat wij als makers van het BD baas in eigen huis zijn. En dat willen blijven. Daarom behouden we ons het recht voor om reacties te verwijderen of niet te plaatsen. Niet omdat ze ons onwelgevallig zijn – jouw reacties staan ook op de site- maar omdat ze niet voldoen aan ons breed geformuleerde reactiebeleid of fatsoensnormen. Wij willen ook dat schrijvers en lezers zich veilig bij ons voelen en niet het slachtoffer van een enkeling die zijn tong en pen niet kan beheersen. Dat heeft niks met censuur te maken, maar alles met op een beschaafde wijze met elkaar omgaan. Bij de oprichting van het BD hebben de oprichters uitgesproken dat ze nooit nee zouden zeggen. Niet tegen onderwerpen, niet tegen auteurs, niet tegen lezers. Dat wij nu toch -enkele- reacties hebben verwijderd van de duizenden die bij ons binnenkwamen, staat niet haaks op dat beleid. Integendeel, in die gevallen zeggen we nee tegen onfatsoen of beledigingen of krankzinnige hersenspinsels. Of grof taalgebruik. Of uitgekouwde stokpaarden. Of onbewezen stellingen. Dus ja tegen onze principes.

Menu