Twee wolven in schaapskleren.
‘Hét boeddhisme bestaat niet.’ Dat is een postmodern cliché om aan te geven dat er een heleboel boeddhistische scholen zijn met verschillende theorieën en praktijken. Wat ook zo is, maar niet wat ik er hier mee bedoel.
Hét boeddhisme bestaat niet, er zijn twee boeddhismes. Halfleren die onder dezelfde vlag varen maar niet te verenigen zijn. Ik noem ze vormboeddhisme en leegteboeddhisme.
Wat is vormboeddhisme?
Het vormboeddhisme heeft drie uitgangspunten.
Ten eerste dat je een persoon bent, een ik, een vrij individu. Iemand die de regie heeft, keuzes kan maken, verantwoordelijk is voor zijn beslissingen en erop aangesproken kan worden.
Ten tweede dat die persoon onderscheid weet te maken tussen juist en onjuist, goed en slecht, heilzaam en onheilzaam enzovoort; en dat dit onderscheid werkelijk bestaat en niet alleen in gedachte of achteraf.
Ten derde dat alle verschijnselen, hoe verschillend van vorm ook, een en dezelfde natuur hebben.
Vormboeddhisme is een dualistische en essentialistische deugdreligie. Net als het christendom, het jodendom en de islam, maar dan zonder god.*
* Al wordt de Boeddha door sommige boeddhisten voor transcendente god versleten, en worden het ware zelf, de boeddhanatuur, universeel bewustzijn en de leegte weleens opgevat als namen van een immanente god.
Elementen van het vormboeddhisme zijn onder meer de vier edele waarheden, het achtvoudige pad, de karmaleer, de wedergeboorteleer, de lekengeloften en de kloostergeloften.
Zonder een zelf, zonder vrije wil, zonder onderscheidingsvermogen en zonder onderscheid zijn deze elementen betekenisloos. Lege vormen.
Wat is leegteboeddhisme?
Het leegteboeddhisme is een ontkenning van het vormboeddhisme en heeft drie tegenovergestelde uitgangspunten.
Ten eerste dat je geen persoon bent, geen ik, geen individu. Niets in jou heeft de regie, geen homunculus, ziel of zelf; niets in jou kan verantwoordelijk worden gesteld voor je doen en laten.
Ten tweede dat het onderscheid tussen juist en onjuist, goed en slecht, heilzaam en onheilzaam enzovoort een dualistische illusie is.
Ten derde dat verschijnselen geen substantie of essentie hebben; ook leegte is niet zo’n essentie.
Elementen van het leegteboeddhisme zijn onder meer de skandhaleer, de madhyamaka, pratitya samutpada, sunyata-sunyata, maya en adualiteit.
Vormboeddhisme is geen leegteboeddhisme
Vorm is leegte, zegt de Hartsoetra, en leegte is vorm.
Maar vormboeddhisme is geen leegteboeddhisme en leegteboeddhisme is geen vormboeddhisme. Juist niet.
Vormboeddhisme is activistisch, leegteboeddhisme fatalistisch.
Vormboeddhisme is een heilsleer, leegteboeddhisme een genadeleer.
Vormboeddhisme is dualistisch, leegteboeddhisme non-dualistisch.
Vormboeddhisme is eternalistisch, leegteboeddhisme nihilistisch.
Vormboeddhisme bevestigt zichzelf, leegteboeddhisme ontkent zichzelf.
Vormboeddhisme is toch leegteboeddhisme
Vormboeddhisme is een vorm van boeddhisme die zich verliest in vormen. Leegteboeddhisme is een vorm van boeddhisme die zich verliest in leegte.
Vormboeddhisme is geschikt voor boeddhisten die de leegte niet verdragen. Leegteboeddhisme is geschikt voor boeddhisten die de leegte van de leegte niet verdragen.
Vormboeddhisme en leegteboeddhisme verliezen zich beide in lege vormen.
Vormboeddhisme ≈ leegteboeddhisme.
(≈ betekent ‘is ongeveer gelijk aan’)
Een dubbele verlossing
Vormboeddhisme is een wolf in schaapskleren en jij bent het schaap. Zijn wollen gewaden stellen je gerust, en vol vertrouwen verlies je je in vormen. Levens lang, tot je er eindelijk doorheen kijkt. Zodra de wolf zich ontmaskerd weet, vreet hij je op. Dan ben je weg, denk je, en blijft er alleen leegteboeddhisme over.
Leegteboeddhisme is een wolf in schaapskleren en jij bent het schaap. Zijn wollen gewaden stellen je gerust, en vol vertrouwen verlies je je in de leegte. Levens lang, tot je er eindelijk doorheen kijkt. Inziet dat je al die tijd voor een holle pij zat te mediteren. Dan heb je niets meer over, en nooit gehad.
Geen activisme, geen fatalisme.
Geen heilsleer, geen genadeleer.
Geen dualisme, geen non-dualisme.
Geen zelfbevestiging, geen zelfontkenning.
Geen essentialisme, geen nihilisme.
Geen vormboeddhisme, geen leegteboeddhisme.
Eindelijk vrij.
Blij.
