Stel, je zoekt een kant-en-klaar symbool voor de lege leer of voor de lege leerling of voor het lege denkbeeld of voor niet-weten of hoe je het maar noemen wil. Wat kies je dan? Een nul, een vraagteken, een beletselteken (…), een oneindigheidsteken (∞) of een ontkenningssteken (¬) misschien?
Ik heb van alles uitgeprobeerd en ben uiteindelijk blijven hangen bij het teken Ø, een schuin doorgestreepte cirkel of nul. Daar heb ik goede redenen voor.
In het Deens, Faeröers en Noors en in het fonetisch alfabet staat de letter Ø voor de klank (œː), als in deur. Onze taal heeft zelfs een woord dat uit niets dan deze klank bestaat: het tussenwerpsel eh, vormvariant uh, in Vlaanderen euh.
Eh is een van de meest gesproken woorden van het Nederlands en van heel wat andere talen. Laten we Ø daarom het eh-teken of het eh-symbool of kortweg (de) eh noemen. Of het lege symbool of het weetnietsymbool, en op zon- en feestdagen het agnosticon, afgeleid van agnose (Grieks: a-, niet + gnosis, kennis), een chic woord voor niet-weten.
In de omgangstaal vult het tussenwerpsel eh de stilte tussen twee woorden op. Voor zover het een kreun nabootst, behoort het tot de klankwoorden. Aan het eind van een zin ontdoet het die van stelligheid of betekenis, net als je hoofd schudden, je schouders ophalen of je lippen samenpersen.
Eh zeggen is niets zeggen. Zeggen dat je niets zegt of weet te zeggen. Terugnemen wat je net hebt gezegd.
Als uitdrukking van niet-weten is dit niets zeggen zeer veelzeggend. Meer kan je nauwelijks over niet-weten zeggen zonder je te vergalopperen. Beter kan je het haast niet zeggen.
Eh is stilte in een woord. Dat niet meer is dan het begin van een woord. Een aankondiging ervan.
Vandaar dat dit tweeletterige onwoord eh in mijn dwaalteksten, samen met het drieletterige tja, een glansrol vervult als de kortst denkbare gesproken uitdrukking van agnose.
Dat de Ø internationaal uitgesproken wordt als ‘eh’ is op zich al reden genoeg om juist dit teken als symbool voor de lege leer te gebruiken, maar het wordt nog mooier. In de wiskunde staat Ø voor de lege verzameling en voor de ondenkbare oplossingenverzameling; buiten de wiskunde voor ‘niets’ – drie uitmuntende metaforen voor de lege leer. Gratis en, eh, voor niets.
Hoe maak je een Ø op een toetsenbord?
Op het in Nederland veelgebruikte Amerikaans-internationale toetsenbord, maak je de grote eh, Ø, met de toetscombinatie SHIFT + ALT GR + de letter l. ALT GR is meestal de réchter ALT-toets. Zonder shift krijg je de kleine eh, ø. Probeer maar eens.
Op Apple-computers gebruik je de toetscombinaties SHIFT + OPTION + o respectievelijk OPTION + o.
