Eind september werd op de Dam in Amsterdam voor vrede gedemonstreerd onder het motto ‘Stop de oorlogskoorts’. In de media werd overwegend kritisch gereageerd. Columnisten spraken schande van het naïeve pacifisme en van het pro-Poetin-effect van de demonstratie.
NRC-columnist en politiek filosoof Josette Daemen was een uitzondering. Ze schreef dat ze het niet echt eens was met de demonstranten, maar wel waardeerde dat zij een pacifistisch standpunt vertolkten. Een tegengeluid is goed voor de discussie, vond ze. Niet alle demonstranten verdienden het om zo smadelijk weggezet te worden.
Haar insteek kan nog iets verder toegespitst worden. In Vrijdag Zindag gaat het vaak over spel. In mijn perspectief is dat de algemeen menselijke gave om tegelijk en in volle ernst twee versies van de werkelijkheid te hanteren. Voor- en tegenstanders van de demonstratie vertegenwoordigen twee visies op oorlog. Op Josette Daemen na, kozen commentatoren vanuit één visie voor polariserende polemiek contra de visie van de demonstranten – die even eenzijdig een andere keuze maakten. Maar was het speels maar ernstig tegelijk hanteren van twee visies niet ook een reële mogelijkheid?
In een verbubbelde samenleving doen exclusieve standpunten het ‘absoluut’ goed. Keuzedwang is normaal. Wie A zegt, moet vooral geen B zeggen. Elke verkiezingscampagne voedt die houding, tot en met de formatie van een nieuwe regering. Daarbij is meer sprake van uitsluiting dan van samen optrekken. Vervolgens staan coalitie en oppositie tegenover elkaar. Het debat in het parlement is een loopgravenoorlog. Koekoek-éénzang overstemt twijfel en aarzeling. Verbinding? Verblinding!
Dat is eigenlijk merkwaardig, omdat mensen ook in tweestrijd kunnen verkeren en zodoende in staat zijn met zichzelf een gezonde interne dialoog te voeren. Dat gebeurt vooral bij moeilijk liggende thema’s. Doorgaans betreffen publieke discussies eveneens complexe levensvragen, zoals die rond oorlog en vrede, maar ook arbeid en vermogen, nationalisme en globalisme, religieus en seculier. Een eenzijdige keuze doet geen recht aan de complexiteit. Als standpunten al vastliggen, is dialoog alleen intern misschien nog gaande, nooit extern. In de huidige gepolariseerde samenleving lijkt speelruimte te zijn afgeschaft. Twijfel wordt gezien als zwakte.
Typerend voor spelsituaties is dat juist het dubbele perspectief als normaal ervaren wordt. Wie sport bedrijft, gaat op in de wedstrijd, een eigen aparte wereld, maar drinkt daarna iets met de tegenstander. Wie kunst maakt, kan opgaan in een geheel eigen werkelijkheid, ook al geldt buiten het atelier de voor normaal doorgaande wereld. Een goede roman opent voor de lezer een eigen wereld, maar de heuse werkelijkheid komt onvermijdelijk terug.
De keuze tussen dubbel perspectief en eenzijdigheid hoort bij de mens als knappe knoeier. De knapperd ziet de vele mogelijkheden, de knoeier maakt te snel een keuze. Als de verbeelding niet meer aan de macht is, frustreert de macht de verbeelding. Als kernwaarden als medemenselijkheid niet meer meewegen, worden mensenlevens waardeloos. Als ‘Gij zult niet doden’ uit de Bijbel wordt gescheurd, wordt moorden doodnormaal. Als demonische leiders niet gestopt worden, wint barbarij.
Terug naar de demonstratie op de Dam en de reactie van Josette Daemen. Afwijzing ging in haar column samen met begrip. Dat is winst. Maar de speelse houding maakt een nog ruimere opstelling mogelijk, waarbij plaats is voor beide standpunten, ook al lijken die elkaar volgens bijna iedereen uit te sluiten. Voor beide visies valt echter veel te zeggen. Daarover valt een gesprek te voeren, zelfs al verdwijnt de tegenstelling daarmee niet. De dialoog is het waard om gered te worden uit de klauwen van de loopgravenoorlog.
Tegen alle exclusiviteit en polarisatie in kan de speelse houding begrip aankweken voor het andere, bestreden perspectief. Alle opwinding van columnisten over ‘Stop de oorlogskoorts’ is dan verspilde energie. Josette Daemen gaf een ander spoor aan. Wie dat volgt en doorloopt, komt uit bij een speelse, dialogische houding, intern en extern, met zicht op een dubbel perspectief.
Dat ziet er ongeveer zo uit: 1. Ja, oorlog is helaas nodig als liever te vermijden middel om een conflict op te lossen. Help Oekraïne. 2. Ja, oorlog is waanzin ten top, met zinloze vernietiging van mensenlevens en kapitaalgoederen. Stop de oorlogskoorts. Die spannende combi is menselijker dan een eenzijdige keuze, welke dan ook.
Haviken en vredesduiven zullen elkaars gezelschap moeten verkennen en leren waarderen.
Geef een reactie