Het Sprookje van de Sneekse Snikkel Snijder

In dit stuk onderzoek ik hoe verwarring rond het begrip “geslacht” bijdraagt aan polarisatie in het publieke debat. Via een combinatie van retoriek en analyse probeer ik meer helderheid te scheppen. Mijn intentie is daarbij niet om het debat te verharden, maar juist om het te openen — ook met het oog op zorgvuldige wetgeving die recht doet aan de verschillende betekenislagen, in het bijzonder de biologische factoren.

Over geslachtsverandering en een hardnekkige spraakverwarring

Ter verluchtiging van dit beladen onderwerp verwijs ik naar een licht absurdistisch gedicht van Ivo de Wijs uit 1971: De Sneekse Snikkelsnijder. De speelse toon ervan staat in schril contrast met de ernst van het huidige debat — en juist dat contrast helpt om scherper te zien wat er speelt:

https://hindustan-times-hanbosma.blogspot.com/2011/05/de-sneekse-snikkelsnijder-ivo-de-wijs.html

Twee talen voor één probleem

Het debat over geslacht en geslachtsverandering is fel, gepolariseerd en vaak verwarrend. Die verwarring lijkt niet zozeer voort te komen uit kwade wil, maar uit iets subtielers: een historisch gegroeide spraakverwarring.

Om dat zichtbaar te maken, gebruik ik twee taalkundige benaderingen: een retorische en een analytische. De eerste maakt voelbaar waar het schuurt, de tweede helpt onderscheiden waar helderheid mogelijk is.

Waar het schuurt

Al is de leugen nog zo snel…?

Soms is er geen sprake van een leugen. Soms is iets gewoon moeilijker te grijpen: een woord dat zo breed wordt gebruikt dat het zijn scherpte verliest.

“Geslachtsverandering” is zo’n woord.

Bij medische ingrepen worden geslachtskenmerken aangepast. Het geslacht zelf — in biologische zin — verandert echter niet: dat ligt vast in chromosomen die onveranderd blijven (Sadler, 2019). Tegelijkertijd is er toch rond dit woord een uitgebreide medische en maatschappelijke praktijk ontstaan.

Hoe kan dat?
Doordat één woord meerdere betekenissen is gaan dragen.
Doordat taal sneller verandert dan begrip.
Doordat verschillende werkelijkheden onder één noemer zijn gebracht.
Het gevolg is dat mensen hetzelfde woord gebruiken, maar niet altijd hetzelfde bedoelen.

Waar het helder wordt

De kern van de verwarring ligt in het feit dat het begrip “geslacht” meerdere betekenissen kan hebben.

In de biologie verwijst het doorgaans naar chromosomen (Sadler, 2019). In andere contexten kan het ook slaan op lichamelijke kenmerken, hormonale processen, juridische registratie of persoonlijke identificatie (World Health Organization, 2022).

Deze betekenissen vallen niet vanzelf samen.

De verwarring neemt toe wanneer verschillende niveaus door elkaar worden gebruikt:

• het biologische niveau: wat fysiek vaststelbaar is
• het medische niveau: wat technisch mogelijk is
• het psychologische niveau: wat iemand ervaart
• het ethische niveau: wat wenselijk wordt geacht (Hacking, 1999)

Wanneer uitspraken van het ene niveau worden toegepast op een ander, ontstaan misverstanden. Door deze vier niveaus zorgvuldig te onderscheiden, kan het gesprek aan helderheid winnen.

Hoe het zo gegroeid is

Sinds het begin van de twintigste eeuw zijn medische technieken ontwikkeld om geslachtskenmerken aan te passen (Meyerowitz, 2002). Tegelijkertijd ontwikkelde de taal over geslacht zich in wetenschap en samenleving.

Een vroege casus is die van Lili Elbe, in een tijd waarin zowel medische kennis als begrippen nog volop in ontwikkeling waren (Elbe, 1933; Beachy, 2014). De taal liep daarbij vooruit op de precisie — een ontwikkeling die tot op heden doorwerkt.

Wat betekent dat?

Vanuit biologisch perspectief blijven chromosomale kenmerken onveranderd (Sadler, 2019). Tegelijkertijd kunnen op andere niveaus — lichamelijk, juridisch en sociaal — wel degelijk veranderingen plaatsvinden (World Health Organization, 2022).

Eén woord beschrijft dus meerdere werkelijkheden.

En precies daar ontstaat de verwarring.

In een documentaire van PowNed over “Transitiespijt” verwoordt de geïnterviewde spijtoptant Patrick het indringend als volgt: “Het wordt nooit echt.” Daarmee doelt hij op het biologische eindresultaat van medische ingrepen. Hij had waarschijnlijk een metamorfose verwacht. Het is een feit dat dat in het publieke debat niet altijd zichtbaar is, maar wel bijdraagt aan het besef dat verschillende niveaus van betekenis niet samenvallen.

Waarom dit ertoe doet

Wanneer begrippen onduidelijk zijn, wordt het gesprek dat ook. Heldere voorlichting — zeker bij ingrijpende medische keuzes — vraagt om zorgvuldige taal over wat er wel en niet verandert (WPATH, 2022).

Mijn intentie is niet om het debat te verharden, maar juist om het te openen. Daarvoor ga ik mij op lokaal niveau inzetten in de gemeentelijke politiek in Nijmegen, zodat wetgeving zich beter kan gaan verhouden tot de verschillende lagen van betekenis, en in het bijzonder tot wat biologisch wel en niet verandert.

Niet om standpunten vast te zetten, maar om begrippen te verhelderen.

Tot slot

Misschien is dit de kern:

We spreken over hetzelfde onderwerp, maar niet altijd op hetzelfde niveau.

Verwarring ontstaat wanneer we woorden gebruiken alsof ze één duidelijke werkelijkheid aanduiden, terwijl ze in feite verschillende betekenissen door elkaar laten lopen.

Zonder aandacht voor taal blijft verwarring bestaan.
Zonder onderscheid blijft het denken troebel.
En zonder beide blijft het gesprek vastlopen.
En dat maakt een zorgvuldig gesprek des te belangrijker.

Zonder helderheid in onze begrippen bestaat er geen gemeenschappelijk belang, maar slechts langs elkaar heen sprekende werkelijkheden.