• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst

Boeddhistisch Dagblad

Ontwart en ontwikkelt

Header Rechts

Veertiende jaargang

Zoek op deze site

  • Home
  • Agenda
    • Geef je activiteit door
  • Columns
    • Andre Baets
    • Dharmapelgrim
    • Bertjan Oosterbeek
    • Dick Verstegen
    • Edel Maex
    • Emmaho
    • Goff Smeets
    • Hans van Dam
    • Jana Verboom
    • Joop Hoek
    • Jules Prast
    • Paul de Blot
    • Rob van Boven en Luuk Mur
    • Ronald Hermsen
    • Theo Niessen
    • Xavier Vandeputte
    • Zeshin van der Plas
  • Nieuws
  • Contact
    • Steun het BD
    • Mailinglijst
  • Series
    • Boeddha in de Linie
    • De werkplaats
    • Recepten
    • De Linji Lu
    • De Poortloze Poort
    • Denkers en doeners
    • De Oude Cheng
    • Meester Tja en de Tao van Niet-Weten – alle links
    • Fabels door Goff
    • Cartoons van Ardan
    • Tekeningen Sodis Vita
    • De derwisj en de dwaas
  • Over ons
    • Redactiestatuut van het Boeddhistisch Dagblad
    • Redactieformule van het Boeddhistisch Dagblad
  • Privacy

Home » Achtergronden » Douwe Hoitsma – Hart van Onderwijs

Douwe Hoitsma – Hart van Onderwijs

25 december 2023 door de redactie

Wanneer we de hersenen van onze jeugd onderwijzen,
Mogen we niet vergeten hun hart te onderwijzen

-Dalai Lama, Nobelprijswinnaar voor de Vrede en boeddhistische leraar

Op drie Jozefscholen in Muiden en Weesp wordt schoolbreed met de onderwijsmethodiek Hart van Onderwijs (HvO) gewerkt. HvO is een onderwijsmethodiek voor persoonlijk, sociaal en systeemleren op basis van tien HvO elementen. De tien HvO elementen zijn de vier hartkwaliteiten en de zes leercompetenties. Volgens de visie van HvO zijn de vier hartkwaliteiten en zes leercompetenties altijd en overal in elke levenssituatie aanwezig, dus ook in het onderwijs.

HvO is op het boeddhisme geïnspireerd en is gestoeld op een mix van westerse wetenschappelijke pedagogische inzichten en eeuwenoude oosterse wijsheden en werkwijzen. Deze versmelting van westerse en oosterse inzichten vormt daarmee de kracht van de methode. De methode is tot nu toe op kinderen van 3 tot 12 jaar toegepast, maar kan ook voor kinderen op latere leeftijden ingezet worden. Leerkrachten, intern begeleiders, ouders, coaches en iedereen die met kinderen werkt, kunnen deze methode gebruiken.

HvO beoogt de volgende doelen te realiseren:

  • Het bevorderen van welbevinden, welzijn of ook wel geluk en tevredenheid. Dit is een belangrijk basis voor onderwijs. Als kinderen goed in hun vel zitten, kunnen ze zich optimaal ontwikkelen;
  • Het vergroten van sociale competenties door het trainen van sociale vaardigheden, die aan vijf sociale thema’s gekoppeld zijn;
  • Het verbeteren van leervaardigheden en werkhouding, zoals motivatie en concentratie;
  • Het verdiepen van leerprocessen door systeemleren;
  • Het versterken van een positief klassen- en schoolklimaat;
  • Het bevorderen van (wereld)burgerschap en identiteit. HvO heeft een positieve invloed op de identiteit van de school, omdat kinderen met kernwaarden (hartkwaliteiten) in combinatie met specifieke leercompetenties werken;
  • Het vergroten van zelfinzicht door het stimuleren van positieve gevoelens, houdingen en gedragingen. Kinderen krijgen ook meer zelfinzicht als ze weten hoe ze met ongewenste/negatieve gevoelens, houdingen en gedragingen om moeten gaan. Het ontwikkelen van eigenaarschap en het leren doorbreken van beperkende patronen helpt tevens bij het vergroten van zelfinzicht;
  • Het bredere doel is om kinderen en volwassen als ‘mens’ te laten groeien.

 

De vier hartkwaliteiten

De vier hartkwaliteiten, ofwel de brahma vihara’s in het boeddhisme genoemd, openen het hart van kinderen en leerkrachten en werken als katalysatoren om innerlijke wijsheid en compassie op te wekken. Het zijn belangrijke universele kwaliteiten die mensen in hun ‘menselijkheid’ doen groeien. Het zijn dan ook  krachtige kernwaarden. De vier hartkwaliteiten staan hieronder beschreven en worden in het prentenboek “Vier Hartsvrienden” uitgewerkt:

  1. Vriendelijkheid: kinderen zijn aardig voor zichzelf, elkaar en de wereld, waardoor een algemeen gevoel van welbevinden bevorderd wordt.
  2. Hulpvaardigheid kent twee vormen. In de actieve vorm leren kinderen elkaar helpen en hulp vragen. In de receptieve vorm leren kinderen zichzelf in anderen te verplaatsen en elkaar aan te voelen. Dit wordt wel empathie of medegevoel genoemd. Hulpvaardigheid bevordert zelfvertrouwen, zelfwaardering, begrip, medegevoel en het helpen van elkaar. Hulpvaardigheid komt ook naar voren in uitspraken als:

– “Wie goed doet, ontmoet goed”

– “Wat je niet wilt dat er met jou gebeurt (een ander met jou doet), doe dat ook niet bij een ander”.

  1. Blijdschap: kinderen waarderen zichzelf en de ander. Blijdschap draagt een kwaliteit van elkaar iets gunnen in zich. Het leren geven van complimenten is een belangrijke bron voor de ontwikkeling van blijdschap. Blijdschap bevordert plezier, zin, zelfvertrouwen, waardering en elkaar iets gunnen
  2. Verbondenheid/verbondenheid/gelijkheid: kinderen accepteren zichzelf en elkaar, zoals ze zijn. Het is ook het onpartijdig geven van vriendelijkheid of medegevoel, zonder andere kinderen buiten te sluiten. Verbondenheid bevordert gemoedsrust, respect, emotionele evenwichtigheid en blijdschap.

 

“Leer deze vier hartkwaliteiten aan jongeren.
Ze zullen zich zelfverzekerd voelen, sterk, opgewekt
en zonder aandoeningen van lichaam en geest.
Ze zullen goed zijn toegerust voor het leven.”
Thich Nhat Hahn uit  “Vier Hartsvrienden”

De zes leercompetenties

De zes leercompetenties, ofwel de paramitas in het boeddhisme genoemd. De leercompetenties zijn vermogens om vaardig te leren en vaardig met elkaar om te gaan. Ze worden wel met roeibootjes vergeleken, omdat ze kinderen en leerkrachten van de negatieve, ongewenste oever naar de positieve, gewenste oever brengen. Ze worden ook positieve spaarpotten genoemd, omdat ze sterker worden naarmate ze meer geoefend worden. De zes leercompetenties worden in het prentenboek “Zes Waardevolle Vrienden” verder uitgewerkt. Hieronder worden ze kort genoemd:

  1. Geven/delen: “We geven, delen en lenen van elkaar, zonder er meteen iets voor terug te willen vragen.
  2. Discipline: “We houden ons aan regels op school, vergroten positief gedrag en vermijden negatief gedrag.”
  3. Geduld: “We leren omgaan met moeilijke dingen.”
  4. Inzet: “We doen ons best om iets te bereiken en om een leuke en goede klas te krijgen.”
  5. Concentratie: “We richten onze aandacht, houden onze aandacht vast en brengen onze aandacht weer terug.”
  6. Wijsheid: “We leren veel over onszelf, de ander en de wereld.”

 

“Als je de zes leercompetenties werkelijk ter harte neemt,
haal je het beste uit jezelf en een ander en word je een gelukkig mens”

Sogyal Rinpoche uit “Zes Waardevolle vrienden”

De tien HvO elementen worden in de drie leerdimensies toegepast. Deze zijn persoonlijk, sociaal en systeemleren.

Persoonlijkleren

HvO ziet het persoonlijke en leren als één geheel: persoonlijkleren. Bij persoonlijk leren is de leerling eigenaar over zijn eigen leerproces. Dit proces kan van cognitieve of sociaal-emotionele aard zijn. De leerling draagt verantwoordelijkheid over zijn eigen leerproces. Leerlingen die meer eigenaar zijn van hun leerproces zijn meer betrokken en gemotiveerd, leren met meer plezier en halen betere leerresultaten. Het leren reflecteren op leerresultaten, het eigen leerproces, persoonlijke gevoelens en ervaringen, conflicten en het eigen gedrag, is een belangrijk onderdeel van het persoonlijk leren. Binnen Hart van Onderwijs vormen ik-kaartjes, posters, medailles, stickers hier onderdeel van. Hiernaast staat een ik-kaartje afgebeeld.

Ik-kaartjes zijn persoonlijke doelen waaraan een aantal weken wordt gewerkt. Het bevat een ik-zinnetje en een tekeningetje van het dier dat gekozen is. Kinderen beoordelen zichzelf op het zinnetje op twee momenten. Op deze manier kunnen ze zien of ze al dan niet vooruitgegaan zijn.

Sociaalleren

HvO ziet samenwerken, spelen en delen en leren ook als één geheel: sociaalleren. Bij sociaalleren  wordt van de ‘HvO schijf van 5’ uitgaan. Deze schijf bestaat uit vijf sociale thema’s, waarin kinderen schoolbreed sociale vaardigheden aanleren en sociaal competenter worden. Het gaat hierbij ook om het ontwikkelen van een goed pedagogisch klimaat. In deze thema’s worden de hartkwaliteiten en de leercompetenties aan elkaar gekoppeld. De vijf thema’s zijn:

  1. We zijn een groep; hierin wordt het fundament van een groep gelegd;
  2. Samenwerken, delen en spelen. Als kinderen leren samenwerken, lijkt het net alsof het ‘lichaam’ van de groep groter wordt, omdat 1 + 1 dan 3 is;
  3. Spreken en luisteren. Hiermee wordt de ‘communicatie’ in de groep ontwikkeld;
  4. Verantwoordelijkheid en zorgzaamheid. Hiermee wordt het ‘hart’ van de groep ontwikkeld;
  5. Blijdschap, waardering en complimenten is een afrondend thema.

Systeemleren.

Systeemleren is nauw verwant met systeemdenken, dat door Peter Senge ontwikkeld is. In Nederland is Jan Jutte een autoriteit die systeemdenken op scholen heeft gebracht. Ook is systeemleren sterk verwant met het begrip “Inter-zijn” van Thich Nhat Hahn (2002). Hij verstaat hieronder: “dat bijvoorbeeld een bloem geen substantiële, aparte entiteit is; zij ontstaat als regenwolken, zonneschijn, aarde, wind, ruimte enzovoort op een bepaalde manier samenkomen. Als we leren om alles op deze wijze te bekijken dan zien we in ieder apart ding alles. We zien de zonneschijn in een bloem, we zien de regenwolken in een bloem, we zien de hele kosmos in een bloem” (Thich Nhat Hahn, 2002).

Systeemleren kan opgevat worden als systeemdenken of Inter-zijn, maar dan vanuit de tien HvO elementen. Systeemleren verdiept de denkprocessen van kinderen doordat ze leren dat:

  • Alles met alles verbonden en afhankelijk van elkaar is;
  • Alles veranderlijk is;
  • Alles onderhevig is aan oorzaak en gevolg;

Een oefening in het systeemleren is het maken van een mindmap over het vervaardigen van een stukje brood. Welke schakels spelen een rol hierbij? Uit onderstaande mindmap leren kinderen dat er veel schakels zijn, die onderling van elkaar afhankelijk zijn. Als er één schakel mist, kan het zo maar zijn dat het stukje brood niet vervaardigd kan worden. Ze kunnen ook zien dat zelfs de zon een belangrijke schakel is. Op deze manier worden de denkprocessen van kinderen verdiept. Ook kan de waardering en compassie voor de diverse schakels vergroot worden. Het stukje brood ligt wel op hun bord, maar daar moet veel voor gedaan worden.

Aandacht in de klas

Een speciaal onderdeel van HvO vormen de lessen van ‘Aandacht in de klas’. Deze lessen zijn belangrijk, omdat aandacht de basis van elk leerproces vormt. In deze tijd van onrust is het bovendien belangrijk dat kinderen rust en ontspanning kunnen ervaren. De lessen versterken ook de concentratiespanne- en daarmee het  absorptievermogen van kinderen om leerstof op te nemen; iets waar we ons in deze tijd van intensief gebruik van I-pad, mobieltjes en computer wel zorgen over kunnen maken.

Aandacht in de klas bevat de volgende aandachtsoefeningen:

  • Zitoefeningen;
  • Luisteroefeningen;
  • Ademoefeningen;
  • Langzame bewegingsoefeningen;
  • Activeringsoefeningen;

Bijzonder zijn de langzame bewegingsoefeningen vanuit de Kum Nye ontspanningsmethode, een Tibetaanse vorm van yoga. Kum Nye is geworteld in oosterse medische en meditatieve tradities met een diep inzicht in de wisselwerking tussen geest, lichaam, adem en zintuigen.  Het bestaat uit meditaties, houdingen, bewegingen, ademhalingstechnieken en vormen van zelfmassage. Met Kum Nye breng je je aandacht in je lichaam, zodat je mentaal en fysiek ontspant en opent. Zelfs enkele minuten Kum Nye per dag kan helpen om je evenwichtiger en gezonder te voelen, meer van het leven te genieten en het te waarderen. (Bron: https://www.nyingma.nl/studievelden/kum-nye-tibetaanse-yoga/).

Centraal bij deze langzaam uitgevoerde bewegingsoefeningen is het voelen van sensaties of subtiele gevoelens als ontspanning, rust, warmte, tinteling en helderheid en ruimte. De stimulering van deze sensaties brengen lichaam, adem en geest van zowel de leerling als leerkracht in balans. Dit heeft een positieve uitwerking op het welzijn, aandachtsvermogen, de werkhouding en sociale betrokkenheid van zowel leerkracht als leerling en dus op het leren en lesgeven. De oefeningen verminderen tevens spanning en stress. Hieronder staat de oefening ‘Vliegen’ die in de klas gemakkelijk gedaan kan worden.

Vliegen

Deze oefening kan de gedachtestroom tot rust brengen en het concentratievermogen verhogen.

De uitgangshouding:

Ga ontspannen en in balans staan met het gewicht over beide benen verdeeld;
Voeten op ongeveer schouderbreedte uit elkaar;
Benen recht en knieën niet op slot;
Buik ontspannen, rug en nek natuurlijk gestrekt en hoofd rechtop;
Schouders hangen laag, armen hangen langs het lichaam en vingers zijn ontspannen;
Gezicht ontspannen, ogen kijken met een ruime blik naar voren, kaken ontspannen en mond lichtjes open;
Rustige en gelijkmatige ademhaling, eventueel door neus en mond.

Beweeg je armen langzaam en gelijkmatig zijwaarts omhoog, met de handpalmen naar beneden;

“net als de vleugels van een vogel”

 

Beweeg je armen tot boven je hoofd, totdat de achterkant van de handen elkaar bijna raken, de vingers zijn gestrekt;
“alsof ze naar de hemel wilt uitreiken”;
Probeer zo weinig mogelijk achterover te hellen;
Strek je armen nog een beetje meer naar boven uit. Voel de strekking, ontspan in de strekking door rustig te ademen tot in je buik en je dijen te ontspannen.

Ontspan je armen en merk de overgang van spanning naar ontspanning op;
Laat je armen heel rustig en gelijkmatig zijwaarts zakken, met de handpalmen naar beneden gericht;
“alsof de vogel weer op de aarde landt”;
Blijf rustig door neus en mond ademen;
Doe de oefening drie keer;

Ga na afloop rustig zitten en voel wat de oefening aan sensaties en gevoelens heeft opgeroepen.

Wie is Douwe Hoitsma?
Douwe Hoitsma is leerkracht, psycholoog, onderwijscoach, tennistrainer en meditatieleraar. Hij houdt zich al 25 jaar bezig met het ontwikkelen van Hart van Onderwijs. HvO wordt nu op drie Jozefscholen in Muiden en Weesp ingezet. In 2014 maakte hij het prentenboek “Vier Hartsvrienden” over de vier hartkwaliteiten. In 2017 maakte hij het prentenboek “Zes Waardevolle Vrienden” over de zes leercompetenties.  In 2024 zal zijn nieuwe boek “Hart van Onderwijs” in mei uitkomen, waarin de HvO methode wordt beschreven. Indien u belangstelling hebt voor de methode of boeken, mail naar info@hethartvanonderwijs.nl.
Websites:
www.hethartvanonderwijs.nl
www.jozefschoolmuiden.nl
www.denieuwejozef.nl
www.jozefschoolweesp.nl
Op 3 januari 2024 wordt in een aflevering van Boeddha in de polder van de Boeddhistische Blik aandacht besteed aan Hart van Onderwijs. Presentator Joris Linssen woonde een les bij.

Categorie: Achtergronden, Boeddhisme, Dalai Lama, De boeddhistische blik, Geluk, Onderwijs Tags: aandacht in de klas, boeddha in de polder, Dala Lama, Douwe Hoitsma, Hart van Onderwijs, HvO, Jan Jutte, Kum Nye, mindmap, Peter Senge, Thich Nhat Hahn, vliegen

Lees ook:

  1. Derde seizoen in 2024 met Joris Linssen en ‘Boeddha in de polder’
  2. Boeddhistisch vormingsonderwijs bestaat vijf jaar
  3. Boeddhistische Mandalaschool – een instelling die er nooit kwam
  4. de Boeddhistische blik – Herhalingen Boeddha in de polder

Elke dag het BD in je mailbox?

Elke dag sturen we je een overzicht van de nieuwste berichten op het Boeddhistisch Dagblad. Gratis.

Wanneer wil je het overzicht ontvangen?

Lees Interacties

Reacties

  1. Lp Sander zegt

    26 december 2023 om 16:35

    Geweldig werk.

Primaire Sidebar

Door:

de redactie

 
Alle artikelen »

Agenda

  • Agenda
  • Geef je activiteit door

Ochtend- of avondeditie

Ochtend- of avondeditie ontvangen

Abonneer je

Elke dag gratis een overzicht van de berichten op het Boeddhistisch Dagblad in je mailbox.
Inschrijven »

Agenda

  • 10 februari 2025
    Zen Spirit studiegroep 'Het verborgen licht'-vanaf 10 februari 2025
  • 13 mei 2025
    Verdiepingsbijeenkomst Hand in hand met de Boeddha
  • 13 mei 2025
    Dinsdagavond op even weken samen mediteren in Almere Buiten
  • 13 mei 2025
    Oude boeddhistische inzichten voor geslaagde moderne relaties
  • 14 mei 2025
    Alleen maar zitten
  • 14 mei 2025
    Online lezingenserie: Meewerken aan 2000 jaar toekomst van de Theosofia (3)
  • 14 mei 2025
    Zen Spirit zenmeditatie Arnhem, 1e helft 2025 8 januari-25 juni
  • 14 mei 2025
    Zenmeditatie in Leiden
  • bekijk de agenda
  • De werkplaats

    De werkplaats.

    Boeddhistische kunstenaars

    Artikelen en beschrijvingen van en over het werk van boeddhistische kunstenaars. Lezers/kunstenaars kunnen zich ook aanmelden met hun eigen werk.
    lees meer »

    Pakhuis van Verlangen

    In het Boeddhistisch pakhuis van verlangen blijven sommige teksten nog een tijdje op de leestafel liggen.

    Weet jij wat een anker is? Test jezelf!

    Hans van Dam - 2 mei 2025

    Deel 3 van een 5-delig dwaalgesprek over de mystieke roos.

    ‘Het leven zelf is zazen’

    Wim Schrever - 28 april 2025

    De grote tragedie hier in het Westen is dat we onze eigen spirituele traditie zo snel hebben opgegeven en met het badwater -de religie- ook het kind -de spiritualiteit- hebben weggegooid. Terwijl een mens fundamenteel nood heeft aan spiritualiteit, aan zingeving.

    Geschiedenis als wapen deel 1

    Kees Moerbeek - 20 april 2025

    President Vladimir Poetin zei in 2014: ‘Onze collectieve herinnering bepaalt onze cultuur, onze geschiedenis en onze tegenwoordige tijd. En onze toekomst zal worden gevormd aan de hand van onze historische ervaring.’ Hij is het zelf die actief deze herinnering en ervaringen vorm geeft en propageert. Ivo van de Wijdeven schrijft dat in de Sovjettijd er nog werd gegrapt dat het land een zekere toekomst had, maar een onvoorspelbaar verleden. Onder Poetin is Ruslands geschiedenis als in beton gegoten. Er is maar één historische waarheid en deze is verankerd in de grondwet en de Nationale Veiligheidsstrategie.

    Jaloerse goden te slim af – de geschiedenis de baas…?

    gastauteur - 13 april 2025

    Hongersnood in een hermetisch afgesloten kuststrook die onwillekeurig aan de vernietigingskampen van weleer doet denken, besmet met meer dan een zweem van genocide… Regeert Adolf Hitler over zijn graf heen? Want bestaat Israël niet bij diens gratie? Zou zonder die bittere nazi-erfenis Palestina als land van drie monotheïstische religies niet nog gewoon zo heten? Is de grond er niet vervloekt, juist door godsdiensten die, gevoed vanuit één fictieve bron, vervolgens als protestbeweging steeds in chronologische volgorde aan haar voorgangster ontspruiten, waarmee de kiem voor een eeuwigdurende vete om de absolute waarheid is gelegd? En claimt niet elk van deze broeder- of zusterstromingen dat stuk met hun aller bloed doordrenkte aarde, aanvankelijk voor Abrahams JHWH, vervolgens voor Jezus’ Vader en ten slotte voor Allah – drie godheden die, in verbitterde onderlinge jaloezie verwikkeld, strijden niet alleen om religieuze hegemonie, maar ook om de profane en politieke macht?

    Wat is quiëtisme?

    Hans van Dam - 27 maart 2025

    Over het stillen van de wil.

    Meer onder 'pakhuis van verlangen'

    Footer

    Boeddhistisch Dagblad

    over ons

    Recente berichten

    • Ontkennen en ont-kennen in het christendom – de via negativa
    • Het jaar 2025 – dag 132 – vreemdelingenhaat
    • PM Modi – Het leven van de Boeddha zal de wereldgemeenschap altijd inspireren tot mededogen en vrede
    • Voorouders Tibetanen deden het met Denisovans
    • Eisers Klimaatzaak confronteren Schoof bij slavenhutjes tijdens bezoek Bonaire

    Reageren

    We vinden het geweldig om reacties op berichten te krijgen en op die manier in contact te komen met lezers, maar wat staan we wel en niet toe op de site?

    Over het BD

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten.
    Lees ons colofon.

    Zie ook

    • Contact
    • Over ons
    • Columns
    • Reageren op de krantensite

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten. Lees ons colofon.