President Vladimir Poetin zei in 2014: ‘Onze collectieve herinnering bepaalt onze cultuur, onze geschiedenis en onze tegenwoordige tijd. En onze toekomst zal worden gevormd aan de hand van onze historische ervaring.’ Hij is het zelf die actief deze herinnering en ervaringen vorm geeft en propageert. Ivo van de Wijdeven schrijft dat in de Sovjettijd er nog werd gegrapt dat het land een zekere toekomst had, maar een onvoorspelbaar verleden. Onder Poetin is Ruslands geschiedenis als in beton gegoten. Er is maar één historische waarheid en deze is verankerd in de grondwet en de Nationale Veiligheidsstrategie.
Opstand
Al enige tijd beïnvloeden ‘nationaalpopulistische’ bewegingen het politieke klimaat in Europa en in de Verenigde Staten. Op verschillende plaatsen kwamen radicaal-rechtse leiders aan de macht die profiteerden van de ongerustheid over migratie en verlies van identiteit. Er is echter meer aan de hand. De historicus en journalist Marijn Kruk maakte een reis langs de Europese brandhaarden en beschreef zijn ervaringen in zijn vlot geschreven boek Opstand. De populistische revolte en strijd om de ziel van het Westen. Dit artikel geeft een indruk van enkele hoofdstukken hieruit.
‘Als een fascist ademt dan liegt-ie’
Victor Klemperer (1881-1960) werd pas in 1995 beroemd door zijn dagboeken uit de nazitijd. Hij was hoogleraar Frans in Dresden, totdat hij in 1935 ontslag kreeg omdat hij van joodse afkomst was. In de oorlogsjaren maakte hij aantekeningen voor zijn boek Lingua Tertii Imperii, de taal van het Derde Rijk. Dit artikel gaat in op enkele aspecten van deze taal.
Tuimel niet in de valkuil
Snyder schrijft: ‘U bent een individu dankzij uw vermogen om feiten te onderscheiden, en we zijn een samenleving dankzij ons collectieve vertrouwen in algemene kennis. Het individu is ook de burger die bouwt aan zijn maatschappij. De leider die een broertje dood heeft aan de onderzoekers is een potentiële tiran.’
‘De vormen van vrijheid moeten dagelijkse praktijk zijn’
Negatieve vrijheid veronderstelt dat het wegnemen van een obstakel het enige zou zijn dat nodig is om vrij te zijn. Ook wordt Amerikanen verteld dat ze hun vrijheid kregen dankzij de Founding Fathers, het nationale karakter van hun land of dankzij de kapitalistische economie. Niets hiervan is volgens Snyder juist. Immers, vrijheid kan niet worden gegeven, of geërfd en geen enkel land is vrij. Alleen mensen kunnen vrij zijn en het moment dat je denkt dat vrijheid gegeven is, glipt het door je vingers.
Als de wolven in het bos huilen
De gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog liggen in jaren ver achter ons en voor sommigen ook in lessen geleerd. De wereld is echter nog niet vrij van de dreiging van totalitaire regimes. In Europa glijden sommige landen langzaam af naar de status van illiberale democratieën, waar slechts lippendienst aan de democratische rechtsstaat wordt beleden. Daarom is het goed dat in 2021 Dirk Rochtus’ boek Naar de hel met Hitler, verzet in het Derde Rijk (1933-1945) verscheen. Dit artikel gaat met name over de verzetsgroepen de Kreisauer Kreis en de Weiße Rose en maakt dankbaar gebruik van dit boek.
Kolonialisme vaart per schip en rijdt geen paard
Geschiedschrijving zonder emotionele vooringenomenheid is nodig voor een zorgvuldige reconstructie of duiding van het verleden. Dit is volgens historicus Martin Bossenbroek nog niet het geval bij de geschiedschrijving van het Nederlandse koloniale en slavernijverleden. Zijn boek Kolonialisme! noemt hij een wereldwijde speurtocht en hij hoopt hieruit waardevolle lessen te kunnen trekken voor onze omgang met dit verleden. Dit artikel geeft een indruk van zijn zoektocht.
‘Elitaire piemel met vingers’ blikt terug op 20 jaar populisme
De VVD trok de stekker uit het kabinet Rutte IV en kuste Doornroosje PVV wakker. Voor Wilders’ eenmanspartij was dit een tweede kans sinds de val in 2013 van Rutte I die hij gedoogde. Na veel heisa kwam het kabinet van de partijloze Schoof tot stand. In het boek Maarten van Rossem over populisme en onze democratie blikt de auteur terug op ruim twintig jaar populisme. Dit artikel geeft er een indruk van.
De grondwet is een verzekeringspolis
Er is altijd wel iets aan de hand in ons land, maar zelden in onze recente geschiedenis raakt het de wortels van onze samenleving zo diep, raakte het wie ‘wij’ zijn en waar ‘wij’ voor staan. Het is dan ook niet toevallig dat in de politiek en de publieke opinie teruggegrepen wordt op de grondslagen van onze democratische rechtsstaat, in de politiek en de publieke opinie. In het boek Het verhaal van de grondwet (2019) doet hoogleraar Wim Voermans onderzoek naar de oorsprong van het verschijnsel grondwet, dat hij zelf een geweldig fenomeen noemt en het verhaal erover is meeslepend.
Tirannen haten feiten
In de publieke verbeelding zijn politici de beroepsleugenaars bij uitstek. George Orwell schreef: ‘Politieke taal is ontworpen om leugens waarheidsgetrouw te doen klinken en moord respectabel.’ Leugens behoren tot het DNA van de modern samenleving, maar meestal gebruiken we fraaier klinkende woorden als marketing, reclame en propaganda. Al in 1967 klaagde Hannah Arendt in haar essay Truth and Politics erover dat politiek en waarheid niet goed samengaan. Dit artikel gaat in op de Nederlandse vertaling van haar essay in het boek Tussen verleden en toekomst.
De vrijheid om vrij te zijn is niet alleen vrijheid van angst
De Amerikaans-Duitse filosofe en politieke denker Hannah Arendt werd geboren in een politiek progressief, seculier joods gezin. Ze vluchtte in 1933 naar Parijs en werd later als Duitse stateloze geïnterneerd. Ze wist in 1941 te vluchten naar New York. Misschien werd zij het bekendst door haar boek The origins of totalitarianism en Eichmann in Jerusalem: a report on the banality of evil. Dit artikel geeft een indruk van haar denken over politiek en vrijheid.
Werk en bid, orde en tucht, plichtsgevoel
‘Nu de fluwelen-handschoenaanpak van de jaren zeventig en tachtig is verlaten, slaat de pendule weer door naar de andere kant. Wie niet kan meekomen in de maatschappij heeft het aan zichzelf te wijten. Zelfs het woord ‘onderklasse’ is terug van weggeweest.’ Dit schrijft Suzanna Jansen in Het pauperparadijs. Veenhuizen, wonen-onder-toezicht en opvoedcampagnes grepen diep in bij haar familie. Dit artikel geeft een indruk van recente boeken over dit actuele onderwerp.
