Vier op de vijf Nederlandse gemeenten weten niet of tijdens de Tweede Wereldoorlog Joods vastgoed is onteigend en doorverkocht door de Duitse bezetter, terwijl dit wel in hun gemeente heeft plaatsgevonden. In 225 gemeenten zijn Joodse woningen, bedrijven en grond onteigend, waarbij in enkele gevallen dit vastgoed zelfs door gemeenten is aangekocht. Dat blijkt uit onderzoek van Pointer (KRO-NCRV) naar de onteigening en doorverkoop van Joods vastgoed binnen Nederlandse gemeenten.
Pointer heeft de Verkaufsbücher, de vastgoedadministratie van de Duitsers, ingezien en de gemeenten die erin voorkomen een vragenlijst gestuurd. Daarin hebben we gevraagd of de gemeenten op de hoogte zijn van onteigening en doorverkoop van Joods vastgoed in de Tweede Wereldoorlog, of zij in het verleden compensatieregelingen hebben aangeboden voor onterecht geïnde belastingen, en of zij daar eventueel voor open staan om dat aan te bieden.
Voor ruim 80 procent van de ondervraagde gemeenten is de onteigening van Joods vastgoed een zwarte bladzijde in de lokale geschiedenis die zij voor het eerst zien. Voordat zij deze vragenlijst hebben ontvangen, waren zij niet op de hoogte van deze gebeurtenissen. Ruim 60 procent van de gemeenten staat ervoor open om onteigeningen en eventuele compensatieregelingen te onderzoeken, maar geven daarbij ook aan dat archiefonderzoek naar dit onderwerp enorm lastig is.
Gemeenten horen via de vragenlijst voor het eerst over deze geschiedenis. Daarnaast wijzen zij vaak op het gebrek aan algemene richtlijnen voor dergelijk onderzoek, bijvoorbeeld vanuit de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. En er wordt gewezen naar de gemeentelijke archieven, omdat daar al het onderzoeksmateriaal ligt. Zulk archiefonderzoek is echter lastig, weet onderzoeker Hinke Piersma van het NIOD, Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies. “Gemeenten zijn niet altijd goed op de hoogte wat er allemaal in het archief aanwezig is”, stelt Piersma.
De Verkaufsbücher
Na terugkomst uit de werk- en concentratiekampen werden in sommige gemeenten achterstallige belastingen, zoals erfpachtcanon en straatbelasting gevraagd aan de voormalige eigenaars. In het recente verleden hebben Amsterdam en Den Haag compensatieregelingen aangeboden voor geïnde belasting in de periode dat een Joodse eigenaar geen toegang had tot zijn bezit.
Het is niet duidelijk of terugkeerders in elke gemeente te maken kregen met deze naheffingen. Rotterdam en Utrecht onderzoeken momenteel of – en zo ja, in welke vorm – zij een compensatieregeling gaan aanbieden.
De documenten waarin onteigeningen van Joods vastgoed staan vermeld, zijn de zogeheten Verkaufsbücher. Deze reeks documenten wordt door het Nationaal Archief in Den Haag beheerd, en beschrijft 7.108 transacties van onteigend Joods vastgoed. Deze transacties hebben een waarde van 99.331.400 gulden, wat omgerekend naar hedendaagse valuta neerkomt op 581 miljoen euro. Van de winst die hiermee is gemaakt (44.574.035 gulden, of ruim €260 miljoen euro) zijn anti-Joodse maatregelen gefinancierd, zoals kamp Westerbork of transport naar andere kampen.
Datajournalistiek onderzoeksplatform Pointer onderzoekt momenteel de Verkaufsbücher: de administratie van onteigend en doorverkocht Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op pointer.nl/vastgoedboeken worden de aankomende maand onderzoeken, persoonlijke verhalen en reconstructies naar aanleiding van de Vastgoedboeken gepubliceerd.
Pointer heeft alle plaatsnamen in de Verkaufsbücher naar gemeenten in 2020 omgezet. Er is een vragenlijst naar de 222 gemeenten verstuurd waar transacties hebben plaatsgevonden. Ook Amsterdam, Rotterdam en Den Haag staan in de Verkaufsbücher, maar daar is al van bekend dat ze een compensatieregeling hebben aangeboden of de mogelijkheid daarvan onderzoeken. In totaal hebben 106 gemeenten antwoord gegeven op de vragenlijst. Vanwege de coronacrisis zijn archieven gesloten, ook voor medewerkers van de gemeente. Daarom hebben dertien gemeenten expliciet gezegd dat ze op dit moment nog geen onderzoek kunnen doen, en daarom ook nog geen uitsluitsel kunnen geven.
