Afgelopen week heeft Extinction Rebellion (XR) de politie en de Nederlandse staat gedagvaard. De rechtszaak vindt plaats op woensdag 2 december in de rechtbank van Den Haag. XR vraagt de rechter o.a. om een verbod op de inzet van politieambtenaren die geen voldoende zichtbaar en leesbaar persoonlijk identificatieteken op hun uniform dragen bij XR-demonstraties.
Demonstrant Rozemarijn van ’t Einde, die een klacht indiende na blootgesteld te zijn aan politiegeweld bij een demonstratie in Zeist: ‘Ik vind het heel verdrietig dat deze rechtszaak nodig is. Vroeger dacht ik bij verhalen over politiegeweld dat het allemaal zo erg niet was. Nu weet ik dat agenten die geweld gebruiken tegen vreedzame demonstranten ermee wegkomen, omdat ze het simpelweg ontkennen en er geen manier is om hen te identificeren. Hoe schadelijk dat is heb ik bij mijn eigen klachtprocedure ervaren. In een democratische rechtsstaat moet macht controleerbaar zijn en dat is door het gebrek aan dienstnummers onmogelijk. Dat is beangstigend en een gevaar voor de rechtsstaat.’
Herkenbaar
Demonstranten van XR en andere bewegingen hebben veel ervaring met buitensporig politiegeweld.[2] Uit de meest recente rapportage van de politie blijkt dat in de periode 2022–2025 jaarlijks sprake was van een stijging in zowel het aantal geweldsaanwendingen door de politie als het aantal daarbij betrokken politieambtenaren.[3] Met name de stijging van het aantal geweldsaanwendingen in 2025 (39.726 ten opzichte van 36.768 in het jaar daarvoor) is fors.
Deze cijfers hebben betrekking op politiegeweld in algemene zin. De politie heeft echter zelf meermaals aangegeven dat een aanzienlijk deel van de toename betrekking heeft op fysiek geweld tijdens aanhoudingen bij onder andere demonstraties. [4, 5] Tegen dit geweld door de politie wordt nauwelijks opgetreden en een van de belangrijke oorzaken daarvoor is dat van de verantwoordelijke agenten de identiteit niet kan worden achterhaald.
Dit probleem werd op 16 april 2026 bevestigd door het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden in een beklagzaak van demonstrant Pim de Vleeschhouwer.[6] Tijdens een vreedzame demonstratie in Den Haag in 2023 werd de pols van deze demonstrant gebroken door een agent. Hoewel er voldoende bewijs was, kon het OM de verantwoordelijke agent niet vervolgen omdat diens identiteit niet kon worden vastgesteld. Het hof overwoog uitdrukkelijk dat het ontbreken van zichtbare identificatietekens een belemmering vormde voor het onderzoek.
Een ander voorbeeld is een demonstratie in Zeist in 2023, waarbij demonstrant Rozemarijn van ’t Einde het slachtoffer werd. De Nationale Ombudsman oordeelde haar klachten gegrond, maar de verantwoordelijke agent bleef onbekend.
Schending mensenrechten
Opvallend is dat Nederland, als het om identificerende tekens gaat, achterloopt op veel andere landen. Zo dragen in Denemarken alle agenten in uniform al sinds 2016 een uniek identificatienummer, ingevoerd op initiatief van het Deense Ministerie van Justitie, in samenwerking met onder andere de politieautoriteiten. Ook in onder andere België, Frankrijk, Finland, meerdere regio’s in het Verenigd Koninkrijk, Polen, Spanje, deelstaten van Duitsland en Tsjechië bestaat een plicht voor de politie om zichtbaar een naamplaatje of individueel identificatienummer te dragen.
Dat agenten in Nederland geen identificerende tekens dragen botst met uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Het EHRM heeft geoordeeld dat staten verplicht zijn te zorgen voor onafhankelijk en effectief onderzoek naar politiegeweld. Als de verantwoordelijke agenten niet geïdentificeerd kunnen worden ontstaat er feitelijke straffeloosheid voor deze agenten. Daarmee is sprake van een schending van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens en dus de mensenrechten. In meerdere uitspraken heeft het EHRM geoordeeld dat het gebrek aan identificerende tekens een effectief onderzoek belemmert.
Daar komt bij dat het gebruik van zichtbare identificatietekens juist ook op grond van het demonstratierecht moet worden gewaarborgd. Zowel uit het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten[7] als het Aarhus-verdrag[8] volgt volgens gezaghebbende instanties dat agenten in uniform altijd een duidelijk herkenbare vorm van identificatie moeten dragen. Kortom, Nederland heeft op grond van bindende verdragen een verplichting om te voorzien in zichtbare individuele identificatie van politieagenten, in ieder geval bij demonstraties.
Identificerende tekens
XR: ‘Het is spijtig en ook verbazingwekkend dat deze zaak in de rechtszaal beslist moet worden. Het gebruik van identificerende tekens is namelijk niet alleen belangrijk voor demonstranten en anderen die met de politie te maken krijgen, maar ook in het belang van de politie zelf. Zodra agenten gemakkelijk te identificeren zijn, zullen klachtenprocedures eenvoudiger en sneller verlopen. Dit geeft agenten een extra stimulans om binnen de grenzen hun bevoegdheden te blijven, wat het aantal klachten aanzienlijk kan verminderen.’
Geef een reactie