Journalist en columnist Sander Schimmelpenninck pakt stevig uit in zijn boek De domheid regeert de opzettelijk politieke domheid die onze samenleving ondermijnt. Dit artikel geeft een indruk van zijn boek.
De domheid regeert gaat niet over mensen met een lage intelligentie, benadrukt de auteur. ‘Het gaat om een cultuur waarin onwetendheid en primitieve reacties worden gevierd als ‘volks’ en kennis en doordachtheid worden verworpen als ‘elitair’.’ ‘Domrechts’ is een ander woord voor deze radicaal-rechtse en anti-rechtstatelijke politieke stroming. Het doel ervan is het opzettelijk verspreiden van onder andere onzin en het bewust belachelijk maken van het publieke debat door persoonlijke aanvallen. In hoofdstuk twee De wapens van domheid beschrijft de auteur het arsenaal.
Zondebok
Psychologen noemen het aanwijzen van zondebokken een verdedigingsmechanisme om de eigen onzekerheden, schuld- of angstgevoelens af te wentelen op anderen. Geert Wilders bijvoorbeeld beschuldigt al meer dan twintig jaar immigranten en vooral asielzoekers ervan dat zij de woningcrisis veroorzaken. Natuurlijk hebben ook zij een woning nodig, maar slechts een klein deel van de vrijgekomen sociale huurwoningen gaat naar asielzoekers die mogen blijven. Jarenlang kabinetsbeleid is de echte oorzaak van de woningcrisis. Het onophoudelijk herhalen van de leugens zorgde ervoor dat bij de verkiezingen van 2023 kiezers massaal woningnood met migratie in verband brachten.
De jij-bak
Tijdens de campagne van de 2023 Tweede Kamerverkiezingen konden ‘gewone’ Nederlanders vragen stellen aan de lijsttrekkers. Een vrouw uit Zaandam stelde een vraag die Frans Timmermans van GroenLinks-PvdA wilde beantwoorden. Zij zei op scherpe toon dat ze chronisch ziek was en de 385 euro eigen bijdrage niet kon betalen met alleen een uitkering. Timmermans was van zijn stuk gebracht maar een antwoord geven kon hij niet, omdat Geert Wilders reageerde met een soort jij-bak. Timmermans mocht niet meepraten, omdat hij wachtgeld kreeg en de werkelijkheid totaal uit het oog had verloren.
Later bleek dat de Wilders de eigen bijdrage niet wilde afschaffen. De Zaandamse bleek een uitgesproken PVV-aanhangster, die op sociale media met Geert Wilders in een vliegtuig naar Hongarije was gezien. In de ogen van veel media was Wilders echter de ‘winnaar’ van het debat en werd de favoriet van talloze zwevende stemmers.
Fophef
In plaats van domheid af te remmen wordt deze in bijvoorbeeld talkshows aangejaagd en elk relletje is weer een nieuwsbericht. Tijdens een partijcongres in april 2024 zei Timmermans: ‘Wij zullen niets nalaten om te voorkomen dat Wilders in dit land aan de macht komt.’ Deze uitlating doet volgens de auteur denken aan voetbalclichés over ‘alles op alles zetten’.
Geert Wilders besloot in een tweet een absurde draai te geven aan Timmermans’ woorden. ‘Niets nalaten? Niets? Dus ook geen geweld?’ Een kansloze aangifte over opruiing volgde en Wilders riep zijn aanhang op ook aangifte tegen Timmermans te doen. Deze flauwekul vond in volle ernst navolging in de Telegraaf en in de Volkskrant.
Fophef aan de hand van drogredenen, anekdotische bewijzen en vage cijfers zijn voor ultrarechts een bewijs voor onderbuikgevoelens.
‘Het had waar kunnen zijn’
De BBB wierp zich in het voorjaar van 2024 zich op als voorvechter van het Joodse volk, een bekend fenomeen bij rechts-populisten. Caroline van der Plas pleitte bij Op1 van 28 maart 2024 voor lessen over de Holocaust tijdens inburgeringscursussen. Volgens haar hadden veel immigranten zoals Syriërs en Eritreeërs Jodenhaat tot het diepst in hun ziel zitten.
Zij had volgens de auteur kunnen weten dat die lessen al worden gegeven. De bewering die ze deed over jodenhaat ‘in hun ziel’ is stuitend. Dat Joden geen leven hebben in die landen is geen geheim en ze zijn er bijna allemaal weggejaagd. Van der Plas wekt de indruk dat de haat onveranderlijk is, namelijk in de ziel, en dit mag je volgens de auteur ‘rustig als racistisch bestempelen’.
Toen er twee dagen later in Ede een gijzeling plaatsvond wist een voormalig voorman van de boerenorganisatie Agractie dat de gijzelnemers Eritrese asielzoekers waren. Hij had dit uit de eerste hand gehoord. Dit werkte overtuigend en kwam op de website van De Gelderlander. Op foto’s bleek dat de gijzelnemer echter spierwit was.
Bij dit wapen van domheid zijn halve en hele leugens aan elkaar geplakt en ze sluiten aan bij het onderbuikgevoel ‘het had waar kunnen zijn’. Hierdoor blijft echter ook schaamte uit bij ontmaskering van de leugen.
De signaalleugen
De opzettelijke domheid is een soort signaalleugen die de volgzaamheid van de eigen aanhang test. Het bekendste Nederlandse voorbeeld is de opmerking van Thierry Baudet dat de wereld wordt bestuurd door reptielen. Bij de Nederlandse regering is dit niet het geval volgens hem want ‘die is te dom om te weten dat ze door de reptielen [wordt] gebruikt.’ Het leek allemaal overdrachtelijk bedoeld, maar het reptielenverhaal is een bekende complottheorie van de Britse David Icke en die meent het wel serieus. Nadat hij ook in eigen kring weerstand ondervond, krabbelde Baudet half terug. ‘Natuurlijk was het een metafoor. Degenen die ons dit aandoen zijn een soort onmensen, reptielen, machines, gevoellozen kortom.’
Orwelliaans
Als bijvoorbeeld wetenschappers hun zorgen uitspreken over strafbare uitingen en desinformatie op sociale media noemt ‘domrechts’ niet zelden dat dit Orwelliaans is. Deze bewuste misinterpretatie en valse suggestie van onderdrukking is niet meer dan logisch omdat domrechts er zelf bij uitstek gebruik van maakt. Het Ministerie van Waarheid uit 1984 had weliswaar waarheid in zijn naam, maar verspreidde zoals bekend leugens en probeerde de waarheid uit te wissen.
Schimmelpenninck noemt Brave New World van Aldous Huxley een veel geschiktere voorspeller. ‘Want niet het gevaar dat in 1984 werd geschetst, met een staat die aan censuur doet en alle individualiteit wil uitbannen, maar het gevaar uit Brave New World, met een ‘technologie-gedreven, consumptie-aanjagende, instant-bevredigende bubbel’ is in het Westen waarheid geworden.’
Makelaars in domheid
Dwaasheid of domheid was er altijd al, maar nieuw is dat via sociale media makelaars in domheid hun klanten eenvoudiger kunnen vinden. Online wekken ze de indruk met heel veel te zijn, omdat ze vaker online zijn en zich er agressiever gedragen. Het gesprek moet gaan over de omvang van de verspreiding en versterking van domheid via algoritmes die we toestaan en de schade die te veel acceptatie van domheid veroorzaakt in het publieke debat.
Is domheid in de politiek altijd een strategie, of een slechts scoringsdrift? In de Verenigde Staten is vaak duidelijk sprake van strategische domheid en getuigt het van een langetermijnplan om de democratie uit te hollen en een autocratie op te tuigen, getuige Project 2025.
Bierkaai
Een plan als Project 2025 ziet Schimmelpenninck minder in ons land. Wilders blijft een eenmanszaak met veel minder middelen dan zijn Hongaarse vriend Victor Orbàn. De PVV en BBB zijn one-issue partijen die op sociale media kijken naar wat scoort bij hun achterban, om op het pluche te kunnen blijven zitten. Ook dit opportunistische ‘kijken waar het schip strandt’-domheid is een strategie. Bij FvD is het grotere plan en de strategische domheid het meest zichtbaar volgens de auteur. De partij heeft een duidelijke sociale mediastrategie gericht op jongeren en heeft in de top van de partij gestudeerde mensen, die beter weten.
PVV, BBB en FvD willen hun aanhang het gevoel geven voor hen op te komen, maar of ze resultaat boeken doet er niet toe. Tegen de bierkaai vechten heeft immers het voordeel dat je dit altijd vol kan houden, bladzijde 108.
Wat de doen
Hoofdstuk drie van het boek heet Dealen met domheid. Een oplossing is te machtige, dominante techbedrijven open te breken. De overgebleven techbedrijven moeten worden verplicht des- en misinformatie tegen te gaan, waardoor onder andere online bedreigingen en laster worden bestraft en buitenlandse inmenging wordt bemoeilijkt. De Europese Digital Services Act maakt een onderscheid tussen kleinere en grotere sociale medianetwerken.
Met moderatie bepaalt de gastheer van een forum wat wel of niet op een forum mag verschijnen. Dit is geen ‘censuur’ zolang platforms duidelijke spelregels hebben, die goed hanteren en de overheid niet onterecht juridisch ingrijpt of ernstige informele druk uitoefent op de platforms. De auteur somt een hele trits voorwaarden op waaraan sociale mediabedrijven moeten voldoen, waardoor gebruikers de betrouwbaarheid van boodschappers beter kunnen inschatten.
Rechten van de mens
Sinds mensenheugenis wordt het openbare debat ‘gemodereerd’. De Nederlandse overheid bijvoorbeeld handhaaft dagelijks zaken als valse verklaringen, fraude, bedreiging, laster, smaad, opruiing en kinderporno. Dit is geen censuur. De grens ligt hier bij de vrijheid van meningsuiting, als deze wordt overschreden is deelname aan de democratie en de rechtsstaat onmogelijk. Hier hoort bij dat je dingen moet tolereren die je kwetsen, zegt het Europese Hof voor de Rechten van de mens.
In het oude Athene misbruikten autocraten hun macht om de democratie de nek om te draaien. Door nieuwe technologieën kunnen technocraten hun domheid uitstorten en democratieën van binnenuit ondermijnen.
De auteur vindt dat de mensen die bewust en strategisch domheid verspreiden hier keihard op aangesproken moeten worden, omdat ze zijn zich ervan bewust zijn van waarmee ze bezig zijn. Voor hun klanten geldt echter dat ze soms om heel begrijpelijke redenen gevoelig zijn voor die domheid. Het werkt averechts om mensen die in de fabeltjesfuik lopen dom te noemen. Hoe verslavend sociale media echter ook zijn, iedere gebruiker heeft de verantwoordelijkheid om niet mee te doen aan de domheidgekte.
Kleur bekennen
In zijn epiloog stelt Sander Schimmelpenninck dat in de strijd tussen goed en fout, tussen feit en leugen je niet neutraal kunt zijn. ‘Zeker in een land als Nederland, waar lafheid regelmatig verward wordt met redelijkheid en fatsoen, is het helemaal niet gek om mensen kleur te laten bekennen.’
Opmerking
‘Het juiste spreken heeft een plaats in de boeddhistische ethiek. Natuurlijk heeft het te maken met waarachtigheid – niet altijd makkelijk in acht te nemen in het alledaagse leven
– maar het houdt ook in dat men zich probeert te onthouden van kwaadspreken, roddel en laster. Ook dient men zinloos kletsen tot een minimum te beperken. De gelegenheden om tot onjuist spreken te vervallen zijn talrijker dan voor de meeste andere vormen van onheilzaam gedrag… Het ideaal is – hoe moeilijk ook te bereiken – alleen dingen te zeggen die waar, behulpzaam en noodzakelijk zijn.
Als positief advies wordt in de Pali-Canon gegeven dat men over de Leer moet spreken, geen tweedracht moet zaaien, maar juist mensen die met elkaar in conflict zijn, moet verzoenen (MN III 74; DN I 4-5, II 312).’ Nederlands Boeddhistisch Archief, Les 5 Het achtvoudige pad, 3 het juiste spreken.
Bronnen
Schimmelpenninck, S. De domheid regeert. Hoe opzettelijke onwetendheid een politieke strategie werd. De Correspondent, zevende druk december 2025
DSA: verplichtingen voor en toezicht op allergrootste online platforms ingegaan. Rijksoverheid, aug. 2023
Project 2025: Het Republikeinse masterplan om de Amerikaanse rechtsstaat definitief om zeep te helpen, juli 2024, Joop, BNN/VARA
Van Mersbergen, S. Europa bijt door: miljardenboete dreigt voor TikTok vanwege ‘verslavende functies’. AD, feb. 2026
Dit bedoelt Baudet met reptielen-theorie, De Telegraaf
https://www.youtube.com/watch?v=fT1TDRgLiaM
Schimmelpenninck: ‘Rechtse kiezers zijn niet dom en zielig’, zo gedragen ze zich alleen , BNR
https://www.youtube.com/watch?v=90zb2YizCec
Geef een reactie