Boeken – Herman van Praag – ooggetuige en revolutionair psychiater

Na zijn ervaringen in de concentratiekampen van de Tweede Wereldoorlog weet Herman van Praag als Holocaust-overlevende het roer om te gooien. ‘Iets van het leven maken!’ – het is zijn vurige wens. Dat iets blijkt veel.

In deze biografie volgen we Van Praag in zijn ontwikkeling van onzekere jongen naar een zelfbewuste jongeman, van literair actief student tot internationaal befaamd grondlegger van de biologische psychiatrie. Hierbij komt hij zelf ruimschoots aan het woord. We leren hem kennen als strijdbaar, gedisciplineerd en principieel mens, die staat voor zijn waarden en ervoor heeft willen vechten. Maar ook als mens met grote liefde voor zijn gezin en voor het jodendom. Dit tegen de achtergrond van een turbulent tijdsgewricht.

Herman van Praag is opgegroeid in een erudiete joodse familie, waar correct taalgebruik, filosofie en schrijven een prominentie plaats innamen, hetgeen zijn passie voor schrijven, leren en lernen goed verklaart. Zijn hele leven (vanaf de middelbare school zelfs) heeft hij met evident charisma en eloquent taalgebruik, zijn uitgesproken standpunten uitgedragen. Of het nu om de centrale plaats van de hersenen en hun functie in de psychiatrie betrof, of het belang van een goede zorg voor psychiatrische patiënten, hij heeft altijd op de bres gestaan, soms provocerend, soms mitigerend, maar immer vol hartstocht. Of de standpunten populair waren of niet, Herman van Praag is standvastig gebleven, tot profijt van de psychiatrie en derhalve ten dienste van talloos veel patiënten.

Hij was de eerste in ons land, en een van de eersten in de wereld, die een toegankelijk standaardwerk over de psychofarmacologie schreef, leerboek voor vrijwel alle in Nederland opgeleide psychiaters. In een tijd waarin de hersenen, laat staan de farmacologische behandeling van psychiatrische ziekten, nauwelijks in de belangstelling stonden, heeft Herman van Praag het pad geëffend voor het onderzoek naar de biologische achtergronden van psychiatrische aandoeningen. Zijn persoonlijke bijdrage aan dit onderzoek, te beginnen met zijn promotieonderzoek, omspant bijna een halve eeuw en heeft aan de basis gestaan van de antidepressiva die nu miljoenen mensen de mogelijkheid geeft hun depressie te overwinnen.

Afgezien van zijn enorme wetenschappelijke verdiensten, is Herman van Praag de grondlegger geweest van veel vooraanstaande academisch psychiatrische klinieken. Zijn voortrekkersrol in Groningen, waar hij de eerste biologisch-psychiatrische kliniek in ons land opzette, maakte de afdeling psychiatrie aldaar tot de meest invloedrijke en productieve in Nederland. In deze kliniek werd pionierswerk verricht naar de werkzaamheid van medicijnen voor psychiatrische aandoeningen en de daar opgezette combinatie van patiëntenzorg en onderzoek heeft tot voorbeeld gediend van vele dergelijke laboratoria in de wereld. Daarna in Utrecht heeft hij als afdelingshoofd, tegen de toenmalige anti-psychiatrische stroom in – en met zijn gebruikelijke vasthoudendheid – een ouderwetste afdeling psychiatrie aangepast aan de eisen die de moderne empirisch-academische tijd stelde.

Herman van Praag heeft aan de wieg gestaan van de verwetenschappelijking van de psychiatrie en daar zelf een essentiële bijdrage aan geleverd. Het vak is inmiddels, en mede dankzij hem, onherkenbaar veranderd. Het vak is weer onderdeel van de geneeskunde en empirisch onderzoek is de standaard geworden, of het nu om de effectiviteit van pillen of praten gaat.