Religie biedt betrokkenheid op een heilig iets dat de mens overstijgt. Dat overstijgende heilige staat tegenover profane overstijgende verschijnselen. Denk aan dood, ziekte, tijd, natuur, heelal, kwaad, samenleving, zelf. Die maken het leven op allerlei manieren ingewikkeld. Het overstijgende heilige is de bondgenoot in de moeizame omgang met die profane overstijgende gehelen.
In het rijtje overstijgers staat de samenleving. De Franse socioloog Émile Durkheim (1858-1917) suggereerde dat elke religie uiteindelijk niet het heilige, maar de eigen groep of zelfs de samenleving vereert. Hij kwam daarop vanwege overeenkomsten tussen het sociale en het heilige. Het heilige en de groep overstijgen beide de mens. Ze overleven allebei de enkeling. Ze vormen een moreel
HEILIGE
SOCIALE VERBEELDING
machtskader, met straf en beloning. In rituelen wordt zowel het heilige als de groep gevierd. Volgens Durkheim zorgt religie, als indirecte verering van het sociale, voor legitimering en cohesie van groep of samenleving, inbegrepen de machtsstructuur. Voor homo ludens, de spelende, zingevende mens, zijn die overeenkomsten het speelgoed. Vandaar dat in een stamsamenleving de vooroudergeesten centraal staan. In een koninkrijk heet God ‘koning’. In de trits ‘God, Nederland, Oranje’ flankeren God en koning ons land.
Durkheims insteek is uit te breiden tot de verbeelding. Ook tussen het heilige en de verbeeldingskracht zijn er overeenkomsten: het scheppende, het onbeperkte, het overstijgende, het morele. Verbeelding is, op zijn Durkheims gedacht, in religies net zo’n voorwerp van verering als het heilige of het sociale. In het ritueel viert de groep mede de verbeelding. Dankzij die verbeelding zorgt homo ludens niet alleen voor geloofsvoorstellingen en rituelen, maar maakt ook dat sociale kaders en machtsverhoudingen betekenis krijgen en van betekenis blijven.
Zo gedacht ontstaat de Reli-driehoek: het heilige / het sociale / de verbeelding. In elke religieuze gereedschapskist is deze driehoek een onmisbaar onderdeel in de omgang met het rijtje profane overstijgende verschijnselen.
Volgende week: de Reli-driehoek en het christelijke lijdensverhaal
