Ik zing graag de lof van het spel. Als ik in de politiek of levensbeschouwelijk ruimte ontwaar die men benut om met alternatieve versies van de werkelijkheid te spelen, dan prijs ik het dubbele perspectief. Want dat is eigen aan het spel. Het zit in sport en spel (!), maar werkt ook in het theater en de beeldende kunst. En natuurlijk in elk woordgrapje. Dus hoera voor het spel.
Maar ja, dat onze taal ook woorden kent als ‘spelbederf ‘en ‘machtsspelletjes’, laat al zien dat het niet allemaal speels welbevinden is. Spel kan ook grandioos ontsporen. Hoe komt dat? Als we daar een antwoord op vinden, kunnen we misschien toch nog wat speelruimte borgen.
Ik doe een poging. In een samenleving circuleren doorgaans meer versies van de werkelijkheid. Maar als die zich allemaal breed maken, krijg je chaos. Elke cultuur maakt daarom een eigen selectie. Daarbij zijn kernwaarden richtinggevend. Het selectieproces wordt bewaakt door machthebbers. Zij bepalen de speelruimte, vanuit hun eigen waardenset. Allerlei aspecten worden zo geregeld: politiek, economisch, religieus, sociaal, noem maar op. De selectie komt tot stand vanuit machtsmiddelen als traditie, wet, levenswijsheid, charisma of machtswellust. En uiteindelijk vanuit kernwaarden.
Hoe dan ook, er ontstaat een zekere orde. Die kan nog veel ruimte laten voor afwijkingen en experimenten, maar zou net zo goed strak autocratisch kunnen zijn, afhankelijk van het waardenpakket. Het spel met alternatieve versies en visies leidt zo uiteindelijk in elke samenleving tot een bepaalde manier van zijn. Alleen, al doende wordt de spelkracht aan banden gelegd. Creativiteit kan, maar met mate.
Tegelijk blijft het speelse verlangen naar andere versies. Vergeten kernwaarden worden opgediept. Dat herbronnen kan weldadig zijn. Het scheppende spel met meer mogelijkheden kritiseert absolute politieke, economische, religieuze etc. claims. Zo ontstaat heilzame dynamiek in culturen.
Dat spel met versies kan, afhankelijk van de voorkeurswaarden, ook ontaarden in misdaden tegen de medemenselijkheid. Het dubbele perspectief van het spel laat zich ook destructief toepassen, vanuit waarden die onmenselijk zijn. Dat hebben we deze week ruimschoots herdacht, inbegrepen enige actualisering naar huidig onheil.
Ik geef twee heel verschillende voorbeelden, om de risico’s van het spel helder te krijgen.
Elke religie start met een creatief visionair begin, een aftasten van een nieuwe versie van de werkelijkheid. Komt er aanhang, dan is organisatie nodig. Macht legt daartoe dingen vast in gebod, dogma en ritueel. Maar het spel stokt nooit, zeker niet in de marge van de samenleving. Dat kan leiden tot een nieuw beproeven van visies, tot hervormingen en tot nieuw elan. Maar schisma’s, godsdienstoorlogen, vervolgingen en kruistochten behoren net zo goed tot de mogelijkheden, wrang genoeg ook wel met nieuw elan. Religie is een riskant spel.
Het andere voorbeeld. Trumps regime laat zien hoe een zorgvuldig voorbereid draaiboek, met een eigen waardenset, een keuze vastlegt uit politieke en economische visies en versies. Bijna per dagdeel wordt dat draaiboek nu uitgevoerd. Trumps team heeft gespeeld met mogelijkheden en herordent nu de samenleving, ook internationaal. De gekozen alternatieven krijgen een religieuze legitimering, met een eigen waardenset.
De aangedragen orde is intussen betrekkelijk, omdat de opperste leider zijn eigen spel speelt. Hij improviseert en experimenteert voortdurend met nieuwe mogelijkheden. Zijn presidentschap is daardoor een machtsspelletje met riskante speeltjes. Intussen speelt Europa Trumps spel deels mee, maar geeft steeds meer tegenspel om zichzelf opnieuw uit te vinden. Spelbederf nodigt uit tot herziene spelregels.
Kortom: spel is een doolhof met voortdurende keuzes, vooral uit kernwaarden. Het meest normaal is de min of meer geordende manier van samenleven rond een eigen selectie uit mogelijke versies, waarbij het spelelement gecontroleerd wordt. Daarnaast vlamt het spel soms op. Dat kan aangename en veelbelovende creativiteit opleveren. Maar het spel met versies kan ook uitlopen op ontsporingen, met ellendige gevolgen.
In die doolhof moeten wij onze weg zien te vinden, met ons eigen waardenkompas, om hopelijk uit te komen bij een hoeraatje voor de speelse en medemenselijke creativiteit.
