De actualiteit geeft te denken. Drie voorbeelden.
Volgende maand zijn er verkiezingen. Minister-president Mark Rutte, politiek leider van de VVD, liet zich interviewen, samen met lijsttrekker Edith Schippers. De toon week opvallend af van de gebruikelijke omgangsvormen. Verkiezingstijd schort die kennelijk even op.
In de Europese Unie wordt koortsachtig gezocht naar een manier om migranten buiten de deur te houden. Er zijn weliswaar verdragen getekend die uitgaan van waarden als ‘gastvrijheid’ en ‘naastenliefde’. Niettemin worden buitengrenzen van hekken voorzien. Gezinshereniging was een recht, maar wordt verhinderd.
Het meest crue voorbeeld is de oorlog in Oekraïne. Waar moord normaal tot veroordeling en detentie leidt, wordt nu vrijuit gedood, op grote schaal, met vermenigvuldigende, industriële wapens. Uit het gebod ‘Gij zult niet doden’ is ongemerkt het woordje ‘niet’ geschrapt, zelfs met kerkelijke zegen.
Hoe geven deze voorbeelden te denken? Normaal gesproken bepaalt een set van waarden en normen het gedrag. Die set typeert een groep, een organisatie, een land, de Verenigde Naties. Waarden verwoorden het principiële uitgangspunt. Normen zijn de praktische gedragsregels, als uitwerking van een waarde. Voorbeeld: respect voor leven is een waarde. Bijbehorende norm: niet moorden.
Normaal gesproken gedraagt iedereen zich voorspelbaar. Men houdt zich bewust of onbewust aan een bepaalde set van waarden en normen. Afwijkingen oogsten minstens aandacht, misschien gefrons, eventueel veroordeling, of zelfs gevangenisstraf.
Dat wil niet zeggen dat waarden en normen eeuwigheidswaarde hebben. Veranderingen in de context maken aanpassingen nodig. De klimaatcrisis rammelt bijvoorbeeld aan oude waarden en dus aan normen. Herontdekte waarde: de aarde moet je koesteren. Normverandering: exorbitante Shell-winst flink afromen en gebruiken voor de transitie.
Gezien de drie voorbeelden komen afwijkingen van de set van waarden en normen in onzekere tijden vaker voor. Consensus wordt kwetsbaar, gedrag minder voorspelbaar. Men aarzelt zelfs om, ter verdediging van waarden en normen, ‘Niet normaal!’ te roepen. Het abnormale dreigt normaal te worden.
